Tuần đầu tiên của kế hoạch giảm cân nên dành trọn cho việc ghi chép: ăn gì, lúc nào, đói tới đâu, đang làm gì và cảm thấy thế nào, mà chưa sửa bất cứ thứ gì. Bảy ngày ghi trung thực cho bạn một bức tranh mà trí nhớ không cho được, và từ bức tranh đó bạn chọn ra ba chỗ hở đáng sửa nhất cho các tuần sau. Bỏ qua tuần này, bạn dễ sửa nhầm chỗ, chẳng hạn cắt cơm trong khi phần dư thật ra nằm ở đồ uống và ăn vặt buổi chiều.
Bài này đưa ra mẫu nhật ký bảy ngày dùng được trên giấy hay điện thoại, giải thích từng cột nên ghi gì, những lỗi hay gặp khi ghi, và cách đọc lại vào ngày thứ tám. Nó là chặng đầu của kế hoạch giảm cân theo tuần; nếu bạn đang có bệnh mạn tính hoặc đang mang thai, việc ghi chép vẫn hữu ích nhưng thay đổi cách ăn sau đó nên bàn với bác sĩ.
Vì sao không sửa gì trong tuần đầu
Phần lớn chúng ta ước lượng lượng ăn của mình khá kém. Ta nhớ rõ bữa chính nhưng quên miếng bánh đồng nghiệp mời, cốc trà sữa lúc ba giờ, mấy miếng thịt nếm thử khi nấu, bát mì lúc mười một giờ đêm. Khi vừa ghi vừa sửa, bạn có xu hướng ăn "đẹp" hơn trong những ngày đầu để nhật ký trông ổn, và rồi bức tranh thật bị che mất.
Ghi mà không sửa cũng giảm áp lực. Tuần đầu không có chuyện đúng sai, không có ngày thất bại, nên bạn thoải mái ghi cả bữa nhậu hay đĩa bánh tráng trộn. Nhiều người kể rằng chỉ riêng việc phải viết ra đã khiến họ tự để ý hơn, và đôi khi tự bớt một chút mà không cần ai bảo. Đó là hiệu ứng phụ dễ chịu, nhưng bạn không cần cố tạo ra nó.
Cuối cùng, tuần đầu cho bạn một mốc để so sánh. Sau bốn hay tám tuần, mở lại trang của tuần 1 ra đọc, bạn thấy rõ mình đã đổi được gì: từ năm cốc đồ uống ngọt còn một, từ bữa tối chín giờ còn bảy giờ. Những thay đổi đó không hiện lên trên cân ngay, nhưng hiện lên rất rõ trên giấy.
Mẫu nhật ký ăn uống một ngày
Kẻ sẵn bảng dưới đây cho bảy ngày, mỗi ngày một trang hoặc nửa trang. Ghi ngay sau khi ăn hoặc ít nhất ba lần trong ngày, đừng dồn tới tối mới nhớ lại.
| Cột | Ghi gì | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Giờ | Giờ bắt đầu ăn hoặc uống | 7 giờ 10 |
| Món và lượng | Mô tả bằng đơn vị quen thuộc: bát, đĩa, cái, cốc, nắm tay | Một bát phở bò vừa, uống hết nửa nước |
| Đồ uống | Mọi thứ không phải nước lọc | Một cốc cà phê sữa đá |
| Mức đói trước khi ăn | Thang một đến năm, một là không đói, năm là rất đói | 3 |
| Ở đâu, với ai | Ở nhà, quán, văn phòng, trên xe; một mình hay cùng ai | Quán đầu ngõ, một mình |
| Đang làm gì | Xem điện thoại, làm việc, trò chuyện, xem phim | Lướt điện thoại |
| Cảm xúc | Một từ: vội, mệt, buồn, vui, chán, căng | Vội |
| No tới đâu sau khi ăn | Thang một đến năm, năm là no căng | 4 |
Cột "lượng" không cần cân đo bằng gam. Dùng bàn tay làm thước: một phần thịt cá cỡ lòng bàn tay, một nắm tay cơm, một vốc hạt. Thước tay đi theo bạn đến mọi nơi và đủ chính xác cho mục đích nhìn ra quy luật.
Những lỗi hay gặp khi ghi nhật ký tuần đầu
Chỉ ghi bữa chính. Phần lớn chỗ hở thường nằm ngoài bữa chính: đồ uống, ăn vặt, đồ ăn của con để thừa, miếng nếm khi nấu. Nếu ngày nào cũng chỉ có ba dòng, gần như chắc bạn đang bỏ sót.
Dồn tới tối mới ghi. Buổi tối ta nhớ bữa sáng mơ hồ, nhớ buổi chiều theo kiểu "hình như có ăn gì đó". Ghi ngay sau khi ăn, hoặc chụp nhanh một tấm ảnh để tối chép lại, cho kết quả trung thực hơn nhiều.
Ghi kiểu phán xét. Những chữ như "lại ăn bậy", "tệ quá" không giúp gì cho việc đọc lại và làm bạn ngại ghi tiếp. Chỉ ghi sự việc. Cảm xúc ghi ở cột cảm xúc, bằng một từ trung tính.
Bỏ trống ngày cuối tuần. Thứ Bảy và Chủ Nhật thường khác hẳn ngày thường: ngủ dậy muộn, ăn sáng trễ, có tiệc, có giỗ. Đó lại là dữ liệu quý nhất. Nếu chỉ ghi được năm ngày, hãy chọn năm ngày có chứa cả hai ngày cuối tuần.
Ăn khác đi vì đang ghi. Nếu bạn nhận ra mình đang cố ăn ít hơn để nhật ký đẹp, cứ ghi thêm dòng "tuần này có ăn khác thường không" vào cuối tuần. Biết điều đó, khi đọc lại bạn sẽ cộng thêm một khoản dự phòng.
Ngày thứ tám: đọc lại nhật ký theo năm bước
Dành khoảng hai mươi phút vào một buổi tối yên tĩnh, đặt bảy trang nhật ký cạnh nhau và đi qua từng bước. Dùng bút màu đánh dấu cho dễ nhìn.
- Đánh dấu mọi lần ăn khi mức đói chỉ là một hoặc hai. Đây là những lần ăn không vì đói. Đếm xem có bao nhiêu và chúng rơi vào giờ nào.
- Khoanh mọi đồ uống có đường. Cộng số cốc trong tuần. Nhiều người ngạc nhiên vì con số này lớn hơn mình nghĩ.
- Tìm bữa to nhất trong ngày. Xem có phải bữa tối không, và có phải vì bữa trưa hoặc bữa sáng quá ít không. Khoảng cách dài giữa hai bữa thường dẫn tới bữa sau ăn quá tay.
- So ngày thường với cuối tuần. Ghi ra hai ba điểm khác biệt rõ nhất: giờ dậy, số bữa, đồ uống, ăn ngoài.
- Nhìn cột "đang làm gì" và "cảm xúc". Có phải ăn vặt nhiều khi lướt điện thoại, khi làm việc căng, khi chán? Chỗ nào cảm xúc lặp lại cùng một kiểu ăn, đó là điểm kích hoạt.
Sau năm bước, viết ra đúng ba chỗ hở bạn thấy rõ nhất, sắp theo thứ tự dễ sửa nhất trước. Ví dụ giả định: một, bốn cốc trà sữa mỗi tuần; hai, bữa trưa thứ Hai đến thứ Sáu chỉ có cơm và một món mặn, không rau; ba, ăn mì gói lúc khuya vào ba đêm làm thêm.
Một tuần nhật ký đọc thử: ví dụ giả định
Chị Lan, ví dụ giả định, làm kế toán ở một công ty tại Cần Thơ, nghĩ rằng mình ăn uống điều độ vì ngày nào cũng ăn cơm nhà mang theo. Sau bảy ngày ghi, chị đánh dấu được mười một lần ăn khi mức đói chỉ là một hoặc hai, phần lớn rơi vào khoảng ba đến bốn giờ chiều, lúc cả phòng gọi đồ uống và chia nhau bánh. Cột cảm xúc ở những dòng đó lặp lại chữ "chán" và "căng", trùng với những ngày cuối tháng phải chốt sổ.
Bữa tối của chị cũng to hơn hẳn bữa trưa, vì hộp cơm mang theo khá ít và chị bỏ bữa phụ. Cuối tuần thì khác: dậy muộn, gộp sáng và trưa thành một bữa lúc mười một giờ, tối đi ăn lẩu với gia đình. Ba chỗ hở chị chọn ra là đồ uống và bánh buổi chiều, hộp cơm trưa quá ít khiến tối ăn bù, và bữa gộp ngày Chủ Nhật.
Điều đáng chú ý là chị không cần cắt cơm tối, không cần bỏ bữa lẩu cuối tuần. Chỉ cần mang thêm một hộp trái cây cho buổi chiều và làm hộp cơm trưa đầy đặn hơn, bữa tối đã tự nhỏ lại. Nhật ký chỉ ra đúng chỗ, còn việc sửa thì nhẹ hơn nhiều so với một chế độ ăn kiêng chung chung.
Từ ba chỗ hở thành việc cho tuần 2, 3 và 4
Ba chỗ hở bạn vừa liệt kê chính là danh sách việc cho ba tuần tới, mỗi tuần một chỗ. Chọn chỗ dễ nhất làm trước để có một tuần thành công sớm. Một chỗ hở được viết lại thành một việc cụ thể, đo được: "bớt trà sữa" trở thành "tuần này uống trà sữa tối đa hai lần, những lần khác đổi sang trà đá"; "bữa trưa thiếu rau" trở thành "gọi thêm đĩa rau luộc ở quán cơm mỗi ngày làm việc".
Đừng biến ba chỗ hở thành ba việc làm cùng lúc trong tuần 2. Khi dồn hết, ngày nào trượt một việc bạn sẽ có cảm giác trượt cả kế hoạch. Mỗi tuần một việc giúp bạn biết chính xác cái gì đang chạy, cái gì chưa.
Nhật ký vẫn tiếp tục trong các tuần sau, nhưng có thể gọn hơn: giữ cột giờ, món, mức đói, và thêm một dòng đánh dấu việc chính của tuần. Cuối mỗi tuần, đọc lại theo đúng năm bước trên nhưng nhanh hơn, chỉ để xem chỗ hở cũ đã khép chưa và có chỗ hở mới xuất hiện không.
Bộ câu tự hỏi khi kết thúc tuần ghi chép
Viết câu trả lời ngắn cho từng câu dưới đây vào trang cuối của tuần 1. Chúng giúp bạn nhìn ra điều mà bảng số không nói hết.
- Bữa nào trong ngày mình thấy dễ chịu nhất, bữa nào vội vã nhất?
- Mình ăn khi không đói vào những lúc nào, và lúc đó thật ra mình cần gì: nghỉ, nói chuyện, ngủ, hay chỉ là thói quen tay?
- Có món nào mình ăn gần như mỗi ngày mà trước giờ không nghĩ tới?
- Người nào, nơi nào làm mình ăn nhiều hơn dự định?
- Nếu chỉ đổi một thứ trong tuần tới, đổi thứ nào thì mình tin là làm được bảy trên bảy ngày?
- Điều gì có thể cản trở việc đổi đó, và mình chuẩn bị gì trước?
Câu cuối là câu nhiều người bỏ qua. Nghĩ trước một trở ngại, như cuộc họp kéo dài làm lỡ bữa trưa, và một cách gỡ, như mang sẵn hộp cơm, giúp việc của tuần 2 có cơ hội sống sót cao hơn.
Khi việc ghi chép làm bạn lo âu, và lúc cần người giúp
Ghi chép là công cụ, không phải bài kiểm tra. Với đa số người, một tuần ghi là nhẹ nhàng. Nhưng có người thấy việc ghi khiến mình nghĩ về đồ ăn suốt ngày, lo lắng mỗi khi phải viết ra một món, hoặc bắt đầu tránh ăn để khỏi phải ghi. Nếu bạn nhận ra mình đang như vậy, hãy dừng ghi chi tiết, chỉ giữ dòng giờ ăn và cảm xúc, và cân nhắc nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý.
Bạn cũng nên tìm người có chuyên môn nếu khi đọc lại nhật ký thấy những dấu hiệu như ăn rất nhiều trong thời gian ngắn kèm cảm giác không dừng được, nôn hoặc nhịn ăn để bù sau khi ăn, sợ tăng cân tới mức tránh các bữa ăn chung. Những điều này có thể liên quan tới rối loạn ăn uống, cần được chuyên gia đánh giá và không nên tự xử lý bằng một kế hoạch giảm cân.
Với người có bệnh như đái tháo đường, bệnh thận, bệnh dạ dày, nhật ký một tuần là thứ rất đáng mang theo khi đi khám. Bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng có thể dựa vào đó để đưa ra điều chỉnh phù hợp với bệnh và thuốc bạn đang dùng, thay vì những lời khuyên chung chung.
Câu hỏi thường gặp
Ghi nhật ký trên điện thoại hay trên giấy thì tốt hơn?
Cái nào bạn mang theo và mở ra được ngay sau bữa ăn thì cái đó tốt hơn. Giấy giúp đọc lại cả tuần trên một mặt bàn dễ hơn. Điện thoại tiện chụp ảnh món ăn để tối chép lại. Nhiều người kết hợp: ghi nhanh trên điện thoại, cuối tuần chép tóm tắt ra giấy.
Có cần ghi calo cho từng món không?
Không cần trong tuần đầu. Mục tiêu tuần này là nhìn ra quy luật: giờ ăn, mức đói, đồ uống, ăn vặt và điểm kích hoạt. Đếm calo tốn thời gian, dễ sai với món Việt nấu nhà và dễ làm bạn nản. Đơn vị bát, đĩa, nắm tay là đủ.
Quên ghi một ngày thì có phải làm lại từ đầu không?
Không. Ghi bù những gì còn nhớ được, đánh dấu ngày đó là ghi lại theo trí nhớ, rồi ghi tiếp như bình thường. Nếu quên hai ba ngày liền, có thể kéo tuần ghi chép thêm vài ngày để đủ ít nhất năm ngày có cả cuối tuần.
Đi ăn cỗ, ăn tiệc thì ghi thế nào khi không biết món có gì?
Chỉ cần ghi tên món và ước lượng phần mình ăn: mấy miếng, mấy bát, có uống bia rượu không, ngồi bao lâu. Không cần biết công thức. Điều bạn cần là biết tiệc tùng chiếm bao nhiêu bữa trong tuần và mình ăn ở đó khác ngày thường ra sao.
Nếu đọc lại thấy chỗ hở nào cũng lớn thì bắt đầu từ đâu?
Bắt đầu từ chỗ bạn tin là sửa được dễ nhất, không phải chỗ lớn nhất. Một tuần thành công đầu tiên tạo đà cho tuần sau. Chỗ lớn nhưng khó, như ăn uống trong công việc tiếp khách, nên để sau khi bạn đã có hai ba thói quen nền vững.
Có nên cho người nhà xem nhật ký không?
Tuỳ bạn. Chia sẻ với người cùng mâm cơm giúp họ hiểu và hỗ trợ, chẳng hạn bớt mua bánh kẹo để sẵn. Nhưng nếu việc bị người khác đọc làm bạn ngại ghi thật, hãy giữ riêng và chỉ kể với họ những việc chính của từng tuần.