Trong một gia đình, tiết kiệm một mình gần như luôn thất bại: một người cố bớt thì người khác vẫn chi như cũ, con đòi quà, và cuối tháng ai cũng thấy mình đã nhường nhịn mà không ai thấy kết quả. Khi cả nhà cùng biết mình đang để dành cho việc gì, mỗi người có một phần việc vừa sức và có một buổi ngồi lại mỗi tuần, chuyện tiết kiệm chuyển từ gánh của một người thành việc chung.
Kế hoạch sáu tuần dưới đây bắt đầu bằng một buổi họp gia đình, chọn một mục tiêu chung cả nhà cùng mong, chia việc theo tuổi cho con, đặt quy ước giữa vợ chồng, và kết thúc bằng một nếp họp ngắn mỗi tuần. Trẻ em tham gia theo kiểu cùng làm, không chấm điểm, không so anh chị em. Mọi con số trong bài là ví dụ giả định.
Vì sao tiết kiệm một mình trong nhà hay hỏng
Chuyện thường gặp nhất là một người giữ tiền, thường là người vợ hoặc người mẹ, âm thầm cắt giảm mà không nói rõ để làm gì. Những người còn lại chỉ thấy bữa cơm đơn giản hơn, đề nghị mua đồ bị từ chối nhiều hơn, và dễ hiểu thành keo kiệt hoặc khó tính. Người giữ tiền thì mệt vì cảm giác chỉ mình mình lo. Sau vài tháng, kế hoạch tan vì không ai còn muốn giữ.
Lý do thứ hai là tiền trong nhà chảy qua nhiều tay. Người chồng trả tiền xăng, cà phê với đối tác; người vợ đi chợ, đóng học phí; ông bà cho cháu tiền quà; con lớn tự quét mã mua đồ ăn vặt. Nếu chỉ một người thay đổi, những dòng còn lại vẫn chảy như cũ và kết quả cuối tháng gần như không đổi.
Lý do thứ ba là thiếu một mục tiêu chung. "Phải tiết kiệm" là câu không ai phản đối nhưng cũng không ai thấy hứng thú. "Hè này cả nhà đi biển ba ngày" hay "cuối năm sửa lại phòng cho hai đứa" là thứ con trẻ cũng hiểu và mong. Có mục tiêu chung, mỗi lần bớt một món là một bước tới chỗ cả nhà cùng muốn đến.
Kế hoạch sáu tuần này giải quyết đúng ba chỗ đó: nói ra, chia việc cho mọi người, và gắn với một mục tiêu cụ thể.
Tuần 1: buổi họp gia đình đầu tiên trong ba mươi phút
Buổi họp đầu tiên quyết định không khí cho cả sáu tuần. Chọn một buổi tối cuối tuần, sau bữa cơm, khi không ai vội. Tắt ti vi, để điện thoại ra xa.
- Người khởi xướng mở lời bằng mong muốn, không bằng lời than. "Bố mẹ muốn hè này cả nhà đi chơi xa một chuyến" dễ nghe hơn nhiều so với "nhà mình tiêu hoang quá".
- Mỗi người, kể cả con nhỏ, nói một điều mình mong cả nhà làm được trong vài tháng tới. Ghi hết lên một tờ giấy lớn.
- Cả nhà cùng chọn một mục tiêu chung từ danh sách, có số tiền ước tính và hạn. Ví dụ giả định: chuyến đi biển ba ngày, cần khoảng 8 triệu, trong bốn tháng.
- Người lớn nói ngắn gọn, theo mức con hiểu được, rằng để có khoản đó mỗi tháng cả nhà cần bớt khoảng 2 triệu, tức mỗi tuần khoảng 500 nghìn.
- Hỏi mọi người: mỗi người có thể góp phần bằng cách nào? Để con tự đề xuất trước khi người lớn gợi ý.
- Chốt một hũ hoặc một bảng đếm chung đặt ở chỗ cả nhà nhìn thấy, như cửa tủ lạnh. Mỗi tuần sẽ cập nhật vào đó.
- Kết thúc bằng một việc vui nhỏ như ăn trái cây cùng nhau. Buổi họp về tiền không nên để lại cảm giác nặng nề.
Nếu trong nhà có ông bà sống cùng, mời ông bà tham gia và hỏi ý kiến. Ông bà thường có nhiều kinh nghiệm tằn tiện, và cũng là người hay cho cháu tiền quà; thống nhất với ông bà từ đầu tránh được nhiều lúng túng về sau.
Lộ trình sáu tuần
Mỗi tuần thêm một lớp, không thay đổi mọi thứ cùng lúc. Bảng này dán cạnh hũ hoặc bảng đếm chung.
| Tuần | Việc chung của cả nhà | Ai làm gì |
|---|---|---|
| 1 | Họp lần đầu, chọn mục tiêu, đặt hũ hoặc bảng đếm | Cả nhà; bố mẹ ghi lại |
| 2 | Bớt khoản chung dễ nhất: điện, nước, đồ ăn thừa | Mỗi người một việc nhỏ trong nhà |
| 3 | Đi chợ theo danh sách, ăn ở nhà nhiều hơn | Một người lập thực đơn, con giúp kiểm tủ lạnh |
| 4 | Quy ước vợ chồng về khoản cần bàn trước | Bố mẹ |
| 5 | Con quản một khoản nhỏ của riêng mình | Con, có bố mẹ đồng hành |
| 6 | Chốt nếp họp mười lăm phút mỗi tuần | Cả nhà |
Mỗi tối Chủ nhật, cả nhà đếm phần bớt được và cập nhật vào bảng chung. Thấy con số lớn dần là động lực tốt nhất cho cả người lớn lẫn trẻ con.
Phần việc cho con theo từng lứa tuổi
Con cần có việc thật để làm, không chỉ là người được nhắc "đừng đòi". Dưới đây là gợi ý theo lứa tuổi. Không chấm điểm, không thưởng phạt theo thành tích, không so con này với con kia; mỗi con một việc hợp với mình.
- Tuổi mầm non: tắt đèn khi ra khỏi phòng, nhắc cả nhà khoá vòi nước, cùng bố mẹ bỏ tiền vào hũ chung vào tối Chủ nhật. Trẻ nhỏ thích những việc có hành động cụ thể và được nhìn thấy kết quả.
- Tiểu học: cùng đi chợ và cầm danh sách, kiểm tủ lạnh xem còn gì trước khi mua, tô màu thêm một ô trên bảng đếm chung mỗi khi cả nhà bớt được một khoản. Con có thể được giữ một ít tiền quà của riêng mình.
- Trung học cơ sở: phụ trách theo dõi một khoản chung như tiền điện mỗi tháng, so với tháng trước và báo trong buổi họp. Con bắt đầu tự quản tiền tiêu vặt theo tuần.
- Trung học phổ thông: cùng bố mẹ tìm hiểu chi phí cho mục tiêu chung, ví dụ so sánh vài phương án cho chuyến đi. Con có thể lập thực đơn một tuần trong giới hạn tiền chợ.
- Mọi lứa tuổi: được nói ý kiến trong buổi họp, được hỏi mong muốn, và được ghi nhận khi đã làm phần việc của mình.
Khi con đòi một món đồ, thay vì từ chối thẳng, có thể hỏi con: món này có quan trọng với con hơn chuyến đi cả nhà đang để dành không? Nếu có, cùng con tính xem để dành riêng bao lâu thì mua được. Câu hỏi đó dạy con cân nhắc nhiều hơn một lời cấm.
Tuần 2–3: những khoản cả nhà cùng bớt được
Điện. Tắt thiết bị khi không dùng, để điều hoà ở mức vừa phải và đóng kín cửa khi bật, phơi đồ tự nhiên thay vì sấy nếu thời tiết cho phép. Ghi chỉ số công tơ đầu tuần và cuối tuần để cả nhà cùng thấy.
Nước. Khoá vòi khi đánh răng, gom bát rửa một lần, kiểm tra vòi và bồn cầu có rò rỉ không. Trẻ con rất thích làm người nhắc khoá vòi.
Đồ ăn thừa và đồ hỏng. Kiểm tủ lạnh trước khi đi chợ, nấu vừa đủ, dùng đồ cũ trước đồ mới. Đồ ăn bỏ đi là tiền đã trả mà không ai được dùng.
Đồ ăn vặt và đồ uống mua ngoài. Thay bằng trái cây theo mùa, đồ uống pha ở nhà. Không cần cấm hẳn; chọn một buổi trong tuần cả nhà cùng đi ăn món mình thích.
Đi chợ theo danh sách. Lên thực đơn tuần, đi chợ ít lần hơn. Mỗi lần ra chợ hay siêu thị mà không có danh sách thường là thêm vài món ngoài kế hoạch.
Tuần 4–5: quy ước vợ chồng và khoản riêng của con
Tuần 4 là việc của người lớn. Hai vợ chồng thường có thói quen tiền bạc khác nhau, một người chi li, một người rộng tay. Kế hoạch không đòi ai phải đổi tính, chỉ cần vài quy ước rõ. Ví dụ: mọi khoản trên một mức nào đó, chẳng hạn 500 nghìn, cần bàn với người kia trước khi chi; mỗi người có một khoản tự do hằng tháng tiêu không cần giải thích; các khoản hiếu hỷ bên nội bên ngoại thì cùng quyết mức.
Khi bàn, nói về con số và mục tiêu, tránh nhận xét tính cách. "Tháng này khoản ăn ngoài vượt khoảng 600 nghìn, mình có cách nào giảm không" dễ nghe hơn "anh tiêu hoang quá". Nếu chuyện tiền bạc từng là nguồn cãi vã, có thể bắt đầu bằng việc mỗi người viết ra ba khoản mình thấy quan trọng nhất, rồi so với nhau.
Tuần 5 trao cho con một khoản nhỏ để tự quản, nếu con đủ lớn. Ví dụ giả định: con tiểu học được một khoản tiêu vặt mỗi tuần, tự chia phần tiêu và phần bỏ ống. Con sẽ có lúc tiêu hết ngay ngày đầu; đừng bù thêm, cũng đừng mắng. Ngồi cùng con nói chuyện tuần sau con muốn làm khác thế nào. Đó là bài học quản tiền thật nhất mà con có thể có.
Tuần 6, bảng tuần gia đình và câu hỏi cho buổi họp ngắn
Tuần cuối biến buổi họp thành nếp: mười lăm phút mỗi tối Chủ nhật. Bảng tuần dán tủ lạnh có ba ô: tuần này cả nhà bớt được khoảng bao nhiêu, đã cộng vào mục tiêu chưa, còn bao nhiêu nữa thì tới đích. Thêm một ô nhỏ để mỗi người viết hoặc vẽ một việc mình đã làm.
Bố mẹ giữ thêm một nhật ký riêng ngắn hơn: khoản lớn nhất của tuần, có quy ước nào bị quên không, cảm giác chung trong nhà về kế hoạch thế nào. Nhật ký này giúp hai người nhìn ra vấn đề sớm, trước khi nó thành cãi vã.
Câu hỏi cho buổi họp: Tuần này việc gì cả nhà làm tốt? Có lúc nào ai thấy khó chịu vì kế hoạch không? Tuần sau mỗi người muốn giữ việc cũ hay đổi việc khác? Có ai có ý tưởng tiết kiệm mới không? Mỗi người trả lời một câu là đủ; buổi họp nên ngắn và nhẹ.
Khi đạt mục tiêu chung, ăn mừng đúng như đã hứa: chuyến đi, bữa ăn, món đồ cho phòng. Rồi họp chọn mục tiêu tiếp theo. Một gia đình đi qua được một vòng như vậy thường thấy vòng thứ hai dễ hơn nhiều.
Khi có người không hợp tác và khi nào nên nhờ người giúp
Không phải ai trong nhà cũng hào hứng ngay. Con tuổi mới lớn có thể thấy kế hoạch phiền, vợ hoặc chồng có thể cho rằng không cần thiết. Đừng ép. Bắt đầu với những người sẵn lòng, giữ kết quả nhìn thấy được trên bảng chung, và mời người kia tham gia ở mức nhỏ nhất. Nhiều khi thấy con số tăng thật, người phản đối tự nhập cuộc.
Những tuần trượt là bình thường: có đám cưới, có người ốm, có món đồ hỏng phải thay. Ghi vào bảng chuyện đã xảy ra, không đổ lỗi cho ai, và tuần sau tiếp tục. Nếu mục tiêu chung phải lùi hạn, cả nhà cùng quyết định lùi.
Có những lúc kế hoạch tự làm không đủ. Nếu chuyện tiền bạc khiến vợ chồng cãi vã kéo dài, một người bị kiểm soát hoàn toàn tiền bạc và không được tự quyết điều gì, hoặc có người trong nhà nợ nần mà giấu, hãy cân nhắc tìm tư vấn hôn nhân gia đình hoặc chuyên gia tâm lý. Nếu có bạo lực hay đe doạ liên quan đến tiền, an toàn của bạn và các con là ưu tiên đầu tiên; hãy tìm đến người thân, chính quyền địa phương hoặc cơ quan chức năng.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì có thể tham gia kế hoạch tiết kiệm của gia đình?
Trẻ mầm non đã có thể tham gia bằng những việc đơn giản như tắt đèn, khoá vòi nước, bỏ tiền vào hũ chung. Càng lớn, con càng nhận việc lớn hơn như theo dõi tiền điện hay tự quản tiền tiêu vặt. Điều quan trọng là không chấm điểm và không so sánh giữa các con.
Có nên nói với con về chuyện tiền bạc của gia đình không?
Nên nói ở mức con hiểu được và không làm con lo lắng. Nói về mục tiêu chung và việc con có thể góp phần, tránh kể chuyện nợ nần hay áp lực của người lớn. Con hiểu tiền có giới hạn sẽ biết cân nhắc khi muốn mua đồ.
Vợ chồng có thói quen chi tiêu khác nhau thì làm sao?
Không cần ai đổi tính, chỉ cần vài quy ước rõ: khoản trên một mức cần bàn trước, mỗi người có khoản tự do riêng, hiếu hỷ hai bên cùng quyết. Khi bàn, nói về con số và mục tiêu thay vì nhận xét tính cách của nhau.
Ông bà hay cho cháu tiền thì có ảnh hưởng kế hoạch không?
Có thể. Hãy nói chuyện với ông bà về kế hoạch và mời ông bà tham gia. Có thể thống nhất phần tiền ông bà cho được chia một phần vào ống heo của cháu hoặc vào mục tiêu chung. Ông bà thường vui khi được góp sức.
Nên chọn mục tiêu chung như thế nào?
Chọn thứ cả nhà cùng mong và hình dung được, có số tiền ước tính và hạn cụ thể, như một chuyến đi chơi, sửa phòng cho con hay mua một món đồ dùng chung. Mục tiêu nên đạt được trong vài tháng để trẻ không mất hứng.
Tuần nào không bớt được gì thì có sao không?
Không sao. Ghi lại chuyện đã xảy ra vào bảng chung, không đổ lỗi, và tiếp tục tuần sau. Nếu nhiều tuần liền không bớt được, cả nhà cùng xem lại mục tiêu và phần việc của mỗi người có quá sức không.