Muốn tập ngủ sớm, bạn đừng ép mình lên giường sớm hẳn một hai tiếng ngay tối nay; hãy giữ một giờ thức dậy cố định, rồi lùi giờ đi ngủ mỗi tuần khoảng 15 phút. Sau bốn tuần, bạn đi ngủ sớm hơn chừng một tiếng mà không phải nằm trằn trọc nhìn trần nhà. Cách đi từng nấc nhỏ này chậm hơn, nhưng cơ thể kịp theo, nên ít tối thất bại và ít lý do bỏ cuộc.
Bài dành cho người trưởng thành đang quen ngủ sau nửa đêm, muốn đưa giờ ngủ về khoảng 22 giờ 30 đến 23 giờ để sáng dậy đỡ mệt. Bạn sẽ có việc cụ thể cho từng tuần, một mẫu nhật ký giấc ngủ chép ra giấy được, các câu tự hỏi cuối tuần và cách xử lý những tối lỡ thức muộn. Nếu bạn mất ngủ kéo dài, ngáy to, hay giật mình thở hổn hển lúc đêm, phần cuối bài nói về chuyện nên gặp bác sĩ trước.
Vì sao dời từng nấc nhỏ dễ giữ hơn đổi một lần
Cơ thể mỗi người có một nhịp ngày đêm, tức là một đồng hồ bên trong quyết định lúc nào bạn buồn ngủ và lúc nào tỉnh táo. Đồng hồ này không vặn được bằng ý chí. Khi bạn quen ngủ lúc một giờ sáng mà tối nay lên giường lúc mười một giờ, cơ thể vẫn đang ở "giờ chiều" của nó, nên bạn nằm đó tỉnh queo, sốt ruột, cầm điện thoại lên, và cuối cùng ngủ còn muộn hơn hôm qua. Một lần như vậy đủ để nhiều người kết luận "mình là cú đêm, không đổi được".
Đồng hồ bên trong dịch được, nhưng dịch chậm. Hai thứ kéo nó mạnh nhất là ánh sáng buổi sáng và một giờ thức dậy đều đặn. Vì vậy kế hoạch này bắt đầu từ buổi sáng chứ không phải buổi tối: bạn chốt giờ dậy trước, giữ nó cả tuần, để cơn buồn ngủ tối tự đến sớm hơn một chút. Sau đó mới lùi giờ lên giường theo, mỗi lần một khoảng đủ nhỏ để cơ thể không phản đối.
Con số 15 phút không phải phép màu. Có người dời được 20 hay 30 phút mỗi tuần, có người cần giữ một nấc hai tuần. Điều quan trọng là bạn chỉ lùi tiếp khi nhật ký cho thấy nấc hiện tại đã vững: lên giường đúng giờ ít nhất năm tối trong tuần và ngủ được trong khoảng nửa tiếng.
Trước tuần 1: chốt giờ thức dậy rồi mới tính giờ ngủ
Dành ba bốn ngày trước khi bắt đầu để chuẩn bị. Phần này không đòi bạn đổi gì, chỉ cần quan sát và quyết định:
- Ghi giờ ngủ và giờ dậy thật của ba bốn ngày gần nhất, kể cả hôm thức muộn. Đây là điểm xuất phát, ví dụ giả định: thường lên giường lúc 0 giờ 45, ngủ được lúc 1 giờ 10, dậy lúc 7 giờ.
- Chọn giờ thức dậy mục tiêu dựa trên giờ phải đi làm, đưa con đi học. Đây là mốc cố định suốt bốn tuần, kể cả thứ Bảy, Chủ nhật, cho phép lệch tối đa khoảng nửa tiếng.
- Tính giờ đi ngủ mục tiêu bằng cách lấy giờ dậy trừ đi số giờ ngủ bạn cần cộng thêm khoảng nửa tiếng để chìm vào giấc. Phần lớn người trưởng thành cần khoảng bảy đến chín tiếng; nếu không rõ mình cần bao nhiêu, lấy tạm bảy tiếng rưỡi.
- Đặt nấc đầu tiên chỉ sớm hơn giờ lên giường hiện tại 15 phút, không phải nhảy thẳng tới giờ mục tiêu.
- Báo cho người ở cùng biết bạn đang tập ngủ sớm, để họ không rủ xem thêm một tập phim lúc mười một giờ đêm.
Nếu khoảng cách giữa giờ hiện tại và giờ mục tiêu lớn hơn hai tiếng, bạn nên kéo dài kế hoạch thành sáu hoặc tám tuần thay vì lùi mỗi tuần nửa tiếng. Đi nhanh quá thường khiến tuần thứ hai đổ vỡ.
Tuần 1 và tuần 2: giữ giờ dậy, lùi 15 phút và dọn một giờ trước khi ngủ
Buổi sáng là phần việc chính của tuần 1. Dậy đúng giờ đã chốt dù đêm trước ngủ muộn. Trong nửa tiếng đầu sau khi dậy, ra chỗ có ánh sáng tự nhiên: ban công, sân, đi bộ ra đầu ngõ mua đồ ăn sáng. Ánh sáng sớm là tín hiệu mạnh nhất để đồng hồ bên trong chạy sớm lên. Những ngày đầu bạn sẽ hơi mệt, đó là dấu hiệu kế hoạch đang làm việc, không phải dấu hiệu thất bại.
Lên giường sớm hơn 15 phút, nhưng chỉ khi đã buồn ngủ. Đến giờ nấc mới, tắt đèn lớn, lên giường. Nếu nằm hơn khoảng hai mươi phút mà vẫn tỉnh, ngồi dậy ra chỗ khác làm việc nhẹ dưới đèn mờ rồi quay lại khi thấy nặng mí mắt. Cố nằm ép chỉ dạy cơ thể rằng giường là chỗ để lo nghĩ.
Một giờ trước khi ngủ là vùng đệm. Hạ bớt đèn trong nhà, tắm nước ấm nếu bạn thích, chuẩn bị quần áo và túi cho ngày mai, đọc vài trang sách giấy. Bạn không cần bỏ hẳn điện thoại, nhưng nên để nó sạc ở chỗ khác ngoài đầu giường. Phần bớt điện thoại có chuyên mục riêng của trang nếu bạn thấy đây là chỗ khó nhất.
Tuần 2 lùi thêm 15 phút nếu tuần 1 đạt. Đạt nghĩa là lên giường đúng nấc ít nhất năm tối và dậy đúng giờ cả bảy ngày. Chưa đạt thì giữ nguyên nấc thêm một tuần, không có gì phải ngại. Tuần 2 cũng là lúc dời cốc cà phê hay trà đặc cuối cùng trong ngày lên sớm hơn, lý tưởng là trước giữa chiều, vì chất kích thích ở lại trong người khá lâu.
Tuần 3 và tuần 4: lùi tiếp và xử lý những tối ngoại lệ
Đến tuần 3, phần lớn người đã quen dậy sớm và bắt đầu thấy buồn ngủ trước giờ cũ. Đây là lúc lùi nấc thứ ba. Thứ thường phá kế hoạch ở chặng này không còn là cơ thể mà là lịch sống: liên hoan cơ quan, đám cưới, trận bóng đá khuya, con ốm. Thay vì chờ chúng xảy ra rồi luống cuống, bạn viết sẵn một câu "nếu… thì…" cho mỗi loại. Ví dụ giả định: nếu tối thứ Sáu đi đám cưới về muộn thì vẫn dậy đúng giờ sáng thứ Bảy, chiều chợp mắt không quá hai mươi phút, tối thứ Bảy đi ngủ theo nấc như thường.
Tuần 4 là nấc cuối, giờ lên giường đã gần mục tiêu. Bạn để ý một điều: những tối không buồn ngủ đúng giờ thường rơi vào ngày ít vận động, ngày ngủ trưa dài, hoặc ngày uống trà chiều. Nhật ký sẽ chỉ ra chính xác ngày nào. Thay vì kết luận "mình không ngủ sớm được", hãy sửa đúng nguyên nhân của ngày đó.
Cuối tuần 4, nếu giờ ngủ thực tế đã ổn định quanh mục tiêu trong năm sáu tối mỗi tuần, bạn chuyển sang giai đoạn giữ nếp: không cần lùi nữa, chỉ cần giữ giờ dậy và vùng đệm một giờ. Nếu chưa tới, cứ tiếp tục thêm vài tuần với cùng nhịp. Không có hạn chót nào ở đây ngoài sự bền.
Mẫu nhật ký giấc ngủ cho bốn tuần
Mỗi sáng dành một phút điền một dòng, khi trí nhớ về đêm qua còn rõ. Không cần chính xác đến từng phút; ước lượng là đủ để nhìn ra quy luật. Bảng dưới là một tuần ví dụ giả định.
| Ngày | Lên giường | Ngủ được khoảng | Thức dậy | Cà phê, trà sau trưa | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|---|
| Thứ Hai | 0 giờ 30 | 0 giờ 50 | 7 giờ | Không | Ra ban công 10 phút sau khi dậy |
| Thứ Ba | 0 giờ 30 | 1 giờ 20 | 7 giờ | Trà đá lúc 16 giờ | Nằm lâu, có dậy ra ngoài một lần |
| Thứ Tư | 0 giờ 30 | 0 giờ 45 | 7 giờ | Không | Đi bộ buổi chiều |
| Thứ Năm | 1 giờ 15 | 1 giờ 30 | 7 giờ | Không | Làm báo cáo muộn, vẫn dậy đúng giờ |
| Thứ Sáu | 0 giờ 30 | 0 giờ 50 | 7 giờ | Không | |
| Thứ Bảy | 0 giờ 40 | 1 giờ | 7 giờ 30 | Cà phê lúc 15 giờ | Lệch nửa tiếng, trong giới hạn |
| Chủ nhật | 0 giờ 30 | 0 giờ 50 | 7 giờ | Không | Tuần đạt, sang nấc mới |
Đọc bảng ví dụ này, bạn thấy ngay hai tối ngủ muộn đều dính chất kích thích buổi chiều hoặc việc mang về nhà. Đó chính là loại phát hiện mà nhật ký sinh ra để làm: biến cảm giác mơ hồ "dạo này khó ngủ" thành một nguyên nhân sửa được.
Câu tự hỏi cuối tuần và cách xử lý tối trượt
Tối Chủ nhật, đọc lại bảy dòng nhật ký rồi trả lời ngắn các câu sau. Viết câu trả lời ngay dưới bảng của tuần đó để tuần sau so lại.
- Mình đã dậy đúng giờ mấy ngày? Ngày nào lệch, vì sao?
- Tối nào mình ngủ được nhanh nhất, tối đó ban ngày có gì khác?
- Có tối nào mình nằm quá lâu không? Trước đó một tiếng mình đang làm gì?
- Nấc giờ ngủ tuần này đã vững chưa, hay nên giữ thêm một tuần?
- Tuần tới có sự kiện nào có thể làm mình thức khuya, và mình định xử lý ra sao?
- Khi lỡ thức muộn một tối, việc duy nhất cần làm là sáng hôm sau vẫn dậy đúng giờ, không nằm bù. Sự mệt của ngày hôm đó sẽ giúp tối tiếp theo dễ ngủ đúng nấc. Một tối trượt không xoá bốn tuần, nhưng ba buổi sáng ngủ bù liền nhau thì kéo bạn về điểm xuất phát.
Nếu thấy mình trượt nhiều tối liên tiếp, đừng siết thêm kỷ luật. Quay lại nấc trước đó, giữ hai tuần cho chắc rồi đi tiếp. Chuyên mục khi trượt lại của trang có thêm cách nghĩ về những lần lệch kế hoạch.
Khi nào nên gặp bác sĩ thay vì tự chỉnh
Kế hoạch dời giờ ngủ hợp với người ngủ được nhưng ngủ muộn do thói quen. Nó không thay thế việc thăm khám khi giấc ngủ có dấu hiệu bất thường. Bạn nên gặp bác sĩ nếu khó ngủ hoặc thức giấc giữa đêm kéo dài nhiều tuần dù đã giữ nếp đều; nếu người ngủ cùng thấy bạn ngáy rất to, có lúc ngừng thở rồi thở hắt ra; nếu ban ngày buồn ngủ đến mức gà gật khi lái xe, khi họp; nếu chân khó chịu, phải cử động liên tục mới nằm yên được.
Cũng nên tìm người giúp khi mất ngủ đi kèm buồn bã kéo dài, lo âu dồn dập, mất hứng thú với những thứ trước đây vẫn thích. Giấc ngủ và tâm trạng ảnh hưởng qua lại; một bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý sẽ giúp bạn gỡ đúng đầu mối thay vì chỉ chỉnh đồng hồ.
Kế hoạch này không dùng thuốc ngủ hay sản phẩm hỗ trợ giấc ngủ nào. Nếu bạn đang dùng thuốc điều trị bệnh khác và thấy giấc ngủ thay đổi, hãy hỏi bác sĩ kê đơn hoặc dược sĩ, đừng tự ngừng hay tự thêm. Người đang mang thai, người làm ca đêm, người có con nhỏ thức đêm sẽ cần cách sắp xếp riêng, vì giờ thức dậy cố định chưa chắc nằm trong tay họ.
Câu hỏi thường gặp
Ngủ sớm mà nằm mãi không ngủ được thì có nên tiếp tục nằm không?
Không nên. Nếu nằm khoảng hai mươi phút vẫn tỉnh, bạn ngồi dậy ra chỗ khác, để đèn mờ, làm việc nhẹ như gấp quần áo hoặc đọc sách giấy, khi buồn ngủ mới quay lại giường. Có thể nấc giờ đó vẫn còn sớm so với cơ thể; giữ nấc cũ thêm một tuần rồi mới lùi tiếp.
Cuối tuần có được ngủ nướng bù lại không?
Bạn có thể dậy muộn hơn ngày thường một chút, khoảng nửa tiếng, nhưng ngủ nướng hai ba tiếng sẽ đẩy đồng hồ bên trong về muộn, khiến tối Chủ nhật khó ngủ và sáng thứ Hai rất mệt. Nếu thấy thiếu ngủ, một giấc trưa ngắn đầu giờ chiều thường ít gây xáo trộn hơn.
Mất bao lâu thì quen ngủ sớm?
Mỗi người khác nhau. Với kế hoạch lùi khoảng 15 phút mỗi tuần, nhiều người đưa được giờ ngủ sớm lên chừng một tiếng sau bốn tuần. Nếu khoảng cách bạn cần dời lớn hơn, hoặc lịch sống hay bị xáo trộn, hãy cho mình sáu đến tám tuần và chỉ đi tiếp khi nấc hiện tại đã vững.
Có nên uống sữa nóng hay ăn gì trước khi ngủ để dễ ngủ hơn?
Một cốc đồ uống ấm không có chất kích thích có thể là một phần của vùng đệm trước khi ngủ, chủ yếu vì nó tạo thói quen thư giãn. Tránh ăn no sát giờ ngủ, tránh trà đặc, cà phê, rượu bia vào buổi tối. Kế hoạch này không gợi ý sản phẩm hỗ trợ giấc ngủ nào; nếu cân nhắc dùng, hãy hỏi bác sĩ.
Ngủ sớm có phải ai cũng nên làm không?
Không nhất thiết. Điều quan trọng hơn giờ ngủ cụ thể là ngủ đủ và đều. Người tự nhiên ngủ muộn dậy muộn mà lịch làm việc cho phép thì không cần ép mình. Kế hoạch này dành cho người cần dậy sớm vì công việc, gia đình, và đang thấy thiếu ngủ vì vẫn giữ giờ ngủ muộn.
Nhật ký giấc ngủ có cần ghi chính xác từng phút không?
Không cần. Bạn ước lượng giờ lên giường, giờ ngủ được và giờ dậy là đủ. Nhìn đồng hồ liên tục giữa đêm để ghi chính xác lại làm khó ngủ thêm. Mục đích của nhật ký là thấy quy luật sau một hai tuần, chẳng hạn tối nào uống trà chiều thì ngủ muộn hơn.