Nếu bạn biết mình đã buồn ngủ mà vẫn ngồi thêm một hai tiếng vì đó là lúc duy nhất trong ngày không ai cần đến mình, thì vấn đề không nằm ở kỷ luật giấc ngủ mà ở chỗ thời gian riêng của bạn bị dồn hết về cuối ngày. Hiện tượng này thường được gọi là trì hoãn giờ đi ngủ. Cách gỡ bền hơn cả là trả lại cho mình một phần thời gian riêng ở chỗ khác trong ngày, rồi mới đặt giờ khép ngày cho buổi tối.
Kế hoạch dưới đây kéo dài ba tuần. Tuần 1 bạn nhìn rõ buổi tối đang đi đâu. Tuần 2 bạn dời một phần "giờ của mình" lên sớm hơn và đặt giờ khép ngày. Tuần 3 bạn dựng một nghi thức kết thúc ngày và nói chuyện với người trong nhà để giữ nó. Kèm theo là mẫu nhật ký buổi tối và các câu tự hỏi cuối tuần. Bài không bắt bạn bỏ hẳn thú vui buổi tối; nó chỉ giúp thú vui đó không ăn vào giấc ngủ.
Vì sao càng mệt càng muốn thức thêm
Nghe có vẻ vô lý: cả ngày mệt rã rời, đáng lẽ phải lăn ra ngủ, vậy mà lại ngồi lướt, xem phim, chơi game tới một hai giờ sáng. Nhưng nếu nhìn vào ngày của nhiều người, câu chuyện trở nên dễ hiểu. Từ sáng tới chiều là giờ của công việc, của sếp, của khách. Tối về là giờ của bếp núc, của con, của bố mẹ. Đến khi nhà yên tiếng, cái phần trong bạn muốn được tự chọn mình làm gì mới có cơ hội lên tiếng, và nó không muốn trao khoảng thời gian hiếm hoi đó cho giấc ngủ.
Vì vậy những lời khuyên kiểu "cứ tắt đèn đúng giờ là được" thường không bền. Bạn tắt được hai ba tối, rồi một tối đặc biệt căng thẳng, cảm giác bị lấy mất cả ngày quay lại, và bạn thức bù để đòi lại nó. Ngủ muộn khiến sáng hôm sau mệt, ngày làm việc nặng nề hơn, tối càng thấy cần thời gian riêng hơn. Vòng lặp này không phải do bạn yếu đuối; nó là phản ứng khá tự nhiên trước một lịch sống quá chật.
Hiểu như vậy để thấy kế hoạch phải đánh vào hai đầu cùng lúc: tạo ra chút thời gian riêng trước giờ đi ngủ đủ sớm, và làm cho việc dừng buổi tối dễ hơn. Chỉ siết đầu buổi tối thì bạn sẽ thấy mình bị tước thêm một thứ nữa.
Đây có phải trì hoãn giờ đi ngủ không?
Không phải ai thức khuya cũng vì lý do này. Bảng dưới giúp bạn phân biệt, vì mỗi trường hợp cần cách gỡ khác nhau.
| Dấu hiệu | Gợi ý là trì hoãn giờ đi ngủ | Gợi ý là chuyện khác |
|---|---|---|
| Lúc lên giường | Buồn ngủ từ sớm nhưng cố thức thêm | Lên giường đúng giờ nhưng nằm mãi không ngủ được |
| Việc làm khi thức | Thú vui riêng: phim, đọc truyện, chơi game, lướt mạng | Việc bắt buộc: làm thêm, chăm con, học thi |
| Cảm giác lúc đó | Muốn giữ chút thời gian là của mình | Lo lắng, đầu óc chạy không dừng |
| Ngày nghỉ | Ngủ sớm hơn hẳn khi ngày nhàn hơn | Khó ngủ cả khi không có việc gì |
| Sau khi đổi lịch | Có thêm giờ riêng ban ngày thì tối dễ dừng hơn | Đổi lịch mà giấc ngủ vẫn không cải thiện |
Nếu cột bên phải giống bạn hơn, kế hoạch này vẫn có ích phần nào, nhưng bạn nên đọc thêm bài về nằm trằn trọc trong chuyên mục, và cân nhắc gặp bác sĩ khi tình trạng kéo dài. Nếu thức khuya vì việc bắt buộc, câu chuyện là sắp xếp lại khối lượng việc, chứ không phải ý chí buổi tối.
Tuần 1: nhìn rõ buổi tối đang đi đâu
Tuần đầu bạn chưa đổi gì, chỉ quan sát thật kỹ, không tự trách. Mỗi tối, hoặc sáng hôm sau, ghi lại:
- Giờ bạn bắt đầu thấy buồn ngủ, ví dụ ngáp nhiều, mắt díp, đọc mà không vào chữ.
- Giờ bạn thật sự tắt đèn, và khoảng cách giữa hai mốc đó.
- Bạn đã làm gì trong khoảng cách ấy, và có thích nó không, theo thang từ một đến năm.
- Trong ngày hôm đó, bạn có được khoảng nào, dù mười phút, làm việc mình chọn không.
- Cuối tuần, cộng tổng số phút "thức thêm dù đã buồn ngủ". Ví dụ giả định: bảy tối cộng lại chín mươi phút mỗi tối là hơn mười tiếng ngủ đã đổi lấy thời gian riêng.
Nhiều người ngạc nhiên ở cột "có thích không". Khá nhiều phút thức thêm được chấm một hai điểm: lướt vô định, xem lại thứ đã xem. Phần thời gian riêng thật sự đáng giá thường chỉ chiếm một nửa. Đó là tin tốt: bạn cần giữ ít thời gian hơn mình tưởng.
Tuần 2: dời một phần thời gian riêng lên sớm và đặt giờ khép ngày
Tìm ba ô thời gian riêng trước tám giờ tối. Đó có thể là hai mươi phút nghỉ trưa ăn một mình và đọc sách, quãng đường đi về nghe thứ mình thích, mười lăm phút ngồi cà phê trước khi về nhà, hay nửa tiếng sau bữa tối được miễn rửa bát vì người khác nhận. Mục tiêu là để phần trong bạn muốn tự chọn không phải đợi tới khuya mới được lên tiếng.
Đặt giờ khép ngày, không phải giờ đi ngủ. Giờ khép ngày là lúc bạn ngừng mọi thứ mở và kéo dài vô hạn: phim chiếu liền tập, mạng xã hội, game không có điểm dừng. Sau giờ đó bạn vẫn có thời gian riêng, nhưng bằng việc có hồi kết: một chương sách, một bài nhạc, viết vài dòng nhật ký. Ví dụ giả định: muốn ngủ lúc 23 giờ 30 thì giờ khép ngày là 22 giờ 45.
Chọn trước thứ sẽ làm sau giờ khép ngày. Quyết định lúc mười một giờ đêm khi đã mệt là quyết định tệ nhất trong ngày. Từ chiều, bạn chọn sẵn: tối nay đọc tiếp cuốn tiểu thuyết, hay gọi điện ngắn cho bạn thân. Khi thứ mình thích đã có chỗ, bạn ít cảm giác bị tước đoạt.
Cho phép hai tối "tự do" mỗi tuần. Kế hoạch quá chặt sẽ gãy. Cho mình hai tối được thức muộn hơn có chủ đích, ví dụ tối thứ Sáu xem trọn bộ phim, miễn là sáng hôm sau vẫn dậy gần giờ thường và không thức quá khuya. Một ngoại lệ có kế hoạch khác hẳn một lần trượt.
Tuần 3: nghi thức khép ngày và thoả thuận với người trong nhà
Sang tuần 3, bạn biến giờ khép ngày thành một chuỗi việc nhỏ lặp lại mỗi tối, đủ quen để làm mà không cần nghĩ. Ví dụ: tắt đèn trần, bật đèn ngủ, rửa mặt, viết ba dòng về ngày hôm nay, chọn quần áo cho mai, cắm sạc điện thoại ở phòng khách, lên giường với một cuốn sách. Chuỗi việc giống nhau mỗi tối báo cho cơ thể rằng ngày đã hết, giống như tiếng chuông tan học.
Phần quan trọng không kém là nói chuyện với người cùng nhà. Nhiều tối bạn thức khuya vì ai đó cần bạn tới tận chín mười giờ: con chưa chịu ngủ, vợ hoặc chồng muốn bàn chuyện, bố mẹ gọi điện. Thử thoả thuận một khung giờ cố định mà mỗi người được nghỉ ngơi riêng, luân phiên nhận việc trông con buổi tối, hoặc dời các cuộc nói chuyện quan trọng lên sau bữa tối thay vì lúc sắp đi ngủ. Khi thời gian riêng được cả nhà công nhận, bạn không còn phải "trộm" nó từ giấc ngủ.
Cuối tuần 3, so tổng số phút thức thêm với tuần 1. Nếu đã giảm đáng kể, giữ nguyên nếp; nếu chưa, đọc lại nhật ký xem tối nào gãy, và thường bạn sẽ thấy đó là những ngày không có ô thời gian riêng nào trước tám giờ.
Mẫu nhật ký buổi tối và câu tự hỏi cuối tuần
Ghi ngắn trong một phút, tốt nhất ngay sau khi xong nghi thức khép ngày hoặc sáng hôm sau.
- Hôm nay mình có ô thời gian riêng nào trước tám giờ tối không, bao nhiêu phút, làm gì?
- Giờ bắt đầu buồn ngủ, giờ khép ngày, giờ tắt đèn.
- Sau giờ khép ngày mình làm gì, có dừng được đúng lúc không?
- Mức hài lòng với buổi tối, từ một đến năm.
- Cuối tuần tự hỏi: tối nào dừng dễ nhất, ngày đó có gì khác; tối nào gãy, trước đó mình đã bị lấy mất thời gian ở đâu; tuần tới mình có thể xin ai giúp một việc để có thêm hai mươi phút riêng.
Khi thấy mình thức khuya sau một ngày đặc biệt nặng, hãy ghi lại cảm xúc lúc đó thay vì phán xét. Lần sau, ngày nặng tương tự sẽ là tín hiệu để bạn chủ động dành thời gian riêng sớm hơn, chẳng hạn ngồi lại quán nước mười lăm phút trước khi về nhà.
Khi nào cần nhìn rộng hơn chuyện giấc ngủ
Trì hoãn giờ đi ngủ đôi khi là triệu chứng của một vấn đề lớn hơn: khối lượng việc vượt sức, không có ngày nghỉ thật, chăm sóc người ốm hay con nhỏ một mình kéo dài. Nếu nhật ký cho thấy gần như không có ngày nào bạn có được mười phút cho mình, điều cần đổi là cách chia việc trong công việc và gia đình, có khi cần nói thẳng với cấp trên hay người thân, chứ không phải thêm một quy tắc buổi tối.
Bạn cũng nên tìm đến bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý nếu buổi tối thức khuya đi kèm cảm giác trống rỗng, buồn bã kéo dài, mất hứng thú, khó tập trung, hoặc bạn nhận ra mình dùng màn hình để không phải đối diện với suy nghĩ của chính mình. Những điều đó không phải dấu hiệu bạn kém cỏi, mà là lúc nên có người cùng gỡ.
Nếu đã đổi lịch đầy đủ mà lên giường vẫn nằm hàng giờ không ngủ được nhiều tuần liền, hoặc ngủ đủ giờ mà ban ngày vẫn buồn ngủ rũ rượi, hãy đi khám để bác sĩ kiểm tra giấc ngủ. Kế hoạch này không dùng thuốc ngủ hay sản phẩm hỗ trợ nào; mọi thứ liên quan tới thuốc hãy hỏi bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp
Thức khuya xem phim có phải lúc nào cũng xấu không?
Không. Thỉnh thoảng thức muộn có chủ đích cho một việc bạn thật sự thích là chuyện bình thường. Vấn đề chỉ xuất hiện khi việc thức thêm thành thói quen hầu như mỗi tối, lấy mất giờ ngủ cần thiết, và sáng hôm sau bạn trả giá bằng sự mệt mỏi.
Giờ khép ngày khác giờ đi ngủ thế nào?
Giờ khép ngày là lúc bạn ngừng những việc không có điểm dừng như phim chiếu liền tập hay lướt mạng, thường sớm hơn giờ ngủ khoảng bốn mươi lăm phút đến một tiếng. Sau đó bạn vẫn có thời gian riêng, nhưng bằng việc có hồi kết, giúp cơ thể chuyển dần sang trạng thái ngủ.
Nhà đông người, không tìm đâu ra thời gian riêng ban ngày thì sao?
Thử những ô rất nhỏ: mười phút đi bộ một mình sau bữa trưa, quãng đường đi làm, vài phút ngồi yên trước khi bước vào nhà. Đồng thời nói chuyện với người trong nhà để luân phiên việc buổi tối. Thời gian riêng không nhất thiết phải dài, nhưng nên có mỗi ngày.
Có nên cài khoá ứng dụng để ép mình đi ngủ?
Một số người thấy công cụ hẹn giờ trên điện thoại có ích như một lời nhắc. Tuy vậy, nếu gốc rễ là thiếu thời gian riêng, khoá máy chỉ khiến bạn tìm việc khác để thức. Nên kết hợp với việc tạo thời gian riêng sớm hơn trong ngày. Chuyên mục bớt điện thoại của trang có bàn kỹ hơn.
Ba tuần chưa đổi được thì có phải kế hoạch không hợp?
Không hẳn. Đọc lại nhật ký để xem tối nào gãy và trước đó bạn đã bị lấy mất thời gian ở đâu. Thường cần thêm vài tuần, hoặc cần đổi điều gì đó lớn hơn như chia lại việc nhà. Nếu kèm theo buồn bã, lo âu kéo dài, nên tìm người có chuyên môn.