Nếu bạn lên giường đúng giờ mà nằm trằn trọc hàng giờ, cách hữu ích nhất thường là ngược với điều bạn đang làm: đừng cố nằm ép cho ngủ, mà khi nằm khoảng hai mươi phút vẫn tỉnh thì ra khỏi giường, làm việc nhẹ dưới đèn mờ, buồn ngủ mới quay lại. Kết hợp với giữ giờ dậy cố định và dời việc lo nghĩ lên đầu buổi tối, nhiều người thấy giường dần trở lại là chỗ để ngủ chứ không phải chỗ để lo.
Kế hoạch ba tuần dưới đây làm theo thứ tự: tuần 1 ghi nhật ký và chốt giờ dậy, tuần 2 áp dụng quy tắc giường chỉ để ngủ và quy tắc hai mươi phút, tuần 3 thêm giờ lo nghĩ đầu tối và bài thả lỏng cơ thể. Đây là các thói quen nền thường được khuyên cho người khó vào giấc; nếu tình trạng đã kéo dài nhiều tháng, phần cuối bài nói về việc tìm bác sĩ và các liệu pháp có người hướng dẫn.
Vì sao càng cố ngủ càng tỉnh
Giấc ngủ là một trong số ít việc mà càng cố gắng càng khó thành. Khi bạn nằm xuống và nghĩ "phải ngủ ngay, mai còn đi làm sớm", cơ thể nhận được tín hiệu căng thẳng: tim đập nhanh hơn, cơ bắp gồng nhẹ, đầu óc canh chừng xem mình đã ngủ chưa. Mỗi lần liếc đồng hồ, bạn tính lại còn mấy tiếng nữa, và nỗi lo lại tăng thêm một bậc.
Thêm vào đó, nhiều người thấy giờ nằm xuống là lần đầu tiên trong ngày không có gì chen vào, nên mọi chuyện chưa kịp nghĩ ban ngày đổ dồn về đúng lúc ấy. Sau nhiều đêm như vậy, giường bắt đầu gắn với cảm giác bực bội. Có người kể rằng ngồi ở sofa xem ti vi thì díp mắt, nhưng vừa vào phòng ngủ là tỉnh như sáo. Đó là một kiểu học không chủ ý: não đã quen giường là nơi để trằn trọc, lo nghĩ, xem điện thoại, thay vì nơi để ngủ.
Vì vậy kế hoạch này không thêm mẹo để ngủ nhanh, mà tập trung dạy lại mối liên hệ giữa giường và giấc ngủ, đồng thời đưa những suy nghĩ lởn vởn ra khỏi giờ nằm. Nó cần vài tuần mới thấy rõ, và tuần đầu áp dụng quy tắc hai mươi phút có khi còn mệt hơn. Hãy chuẩn bị tinh thần cho điều đó, nó là một phần của quá trình.
Tuần 1: nhật ký và giờ dậy cố định
Tuần đầu chưa đổi gì nhiều, ngoại trừ một việc: giờ dậy. Làm theo các bước:
- Chọn một giờ dậy cố định cho cả bảy ngày, kể cả cuối tuần, theo giờ bạn cần đi làm. Dậy đúng giờ đó dù đêm qua ngủ ít.
- Không ngủ trưa quá ba mươi phút, không chợp mắt sau ba giờ chiều, không nằm nghỉ trên giường ban ngày.
- Mỗi sáng ghi: giờ lên giường, ước lượng bao lâu mới ngủ, số lần thức giữa đêm, giờ dậy, mức tỉnh táo trong ngày.
- Ghi thêm một dòng: trước khi ngủ mình đang nghĩ về chuyện gì nhiều nhất.
- Quay mặt đồng hồ đi chỗ khác, để điện thoại ngoài tầm với. Ước lượng là đủ, đừng canh giờ trong đêm.
Giờ dậy cố định là chiếc neo của cả kế hoạch. Khi bạn không ngủ bù vào buổi sáng, áp lực ngủ tích luỹ cả ngày sẽ lớn hơn, và đêm sau dễ vào giấc hơn. Nghe đơn giản nhưng đây là bước nhiều người bỏ qua nhất.
Tuần 2: giường chỉ để ngủ và quy tắc hai mươi phút
Chỉ lên giường khi buồn ngủ. Buồn ngủ khác mệt: mệt là cơ thể rã rời, buồn ngủ là mí mắt nặng, gật gù, đọc mà chữ nhoè đi. Nếu tới giờ đi ngủ mà chưa buồn ngủ, ngồi ở chỗ khác làm việc nhẹ cho tới khi buồn ngủ, nhưng sáng mai vẫn dậy đúng giờ đã chốt.
Giường chỉ để ngủ. Không làm việc, không xem phim, không lướt điện thoại, không ăn trên giường. Mọi việc đó chuyển sang ghế hoặc phòng khác. Mục tiêu là để não học lại rằng nằm trên giường nghĩa là ngủ.
Quy tắc hai mươi phút. Nếu nằm một lúc, cảm giác khoảng hai mươi phút, mà vẫn tỉnh, hoặc thấy mình bắt đầu bực bội, hãy ra khỏi giường. Ngồi ở chỗ khác, để đèn mờ, làm việc nhẹ nhàng không kích thích: gấp quần áo, đọc sách giấy nhàm một chút, nghe đài nhỏ tiếng. Khi buồn ngủ lại, quay về giường. Nếu vẫn không ngủ, lặp lại. Không nhìn đồng hồ để đo, chỉ ước lượng.
Chuẩn bị chỗ ra ngồi từ trước. Đặt sẵn một ghế, một chăn mỏng, một đèn nhỏ và vài thứ để làm ở phòng khác. Khi đã chuẩn bị, việc rời giường lúc hai giờ sáng không còn là một quyết định khó.
Chấp nhận vài đêm đầu mệt hơn. Những đêm đầu bạn có thể phải ra vào nhiều lần và ngủ ít hơn. Sáng hôm sau vẫn dậy đúng giờ. Thường sau một hai tuần, thời gian vào giấc ngắn lại, nhưng không phải ai cũng như ai.
Tuần 3: giờ lo nghĩ đầu tối và thả lỏng cơ thể
Rất nhiều đêm trằn trọc là do đầu óc chọn đúng lúc nằm xuống để mở lại mọi chuyện trong ngày: việc chưa xong, câu nói của sếp, tiền nhà, sức khoẻ bố mẹ. Giờ lo nghĩ là một cách đưa những chuyện đó ra khỏi giường. Vào đầu buổi tối, cách giờ ngủ ít nhất hai tiếng, ngồi xuống với cuốn sổ mười lăm phút. Viết ra từng điều đang lo, và với mỗi điều, viết một bước nhỏ có thể làm tiếp theo, hoặc ghi "chưa làm được gì lúc này". Rồi gấp sổ lại.
Khi nằm xuống mà một nỗi lo trồi lên, bạn nhắc mình: chuyện này đã có trong sổ, mai giờ lo nghĩ sẽ xem lại. Lúc đầu nghe như tự lừa mình, nhưng nhiều người thấy việc biết chắc nỗi lo đã có chỗ giúp đầu óc chịu buông ra hơn.
Phần thứ hai là thả lỏng cơ thể. Khi đã lên giường, thở chậm: hít vào bằng mũi đếm tới bốn, thở ra chậm hơn, đếm tới sáu, vài phút. Hoặc lần lượt gồng nhẹ rồi thả từng nhóm cơ từ bàn chân lên tới mặt, chú ý cảm giác nặng và ấm khi thả. Mục đích không phải để ép ngủ, mà để cơ thể bớt gồng. Nếu thả lỏng xong vẫn tỉnh, quay về quy tắc hai mươi phút.
Mẫu nhật ký ba tuần và câu tự hỏi cuối tuần
Mỗi sáng một dòng, ước lượng là đủ. Bảng dưới là một tuần ví dụ giả định ở tuần 2.
| Ngày | Lên giường | Bao lâu mới ngủ | Số lần ra khỏi giường | Giờ dậy | Đầu óc nghĩ gì |
|---|---|---|---|---|---|
| Thứ Hai | 23 giờ | Khoảng 1 tiếng | 2 | 6 giờ 30 | Việc tồn ở công ty |
| Thứ Ba | 23 giờ 20 | Khoảng 40 phút | 1 | 6 giờ 30 | Tiền học của con |
| Thứ Tư | 23 giờ 30 | Khoảng 30 phút | 1 | 6 giờ 30 | Không rõ |
| Thứ Năm | 23 giờ | Khoảng 45 phút | 1 | 6 giờ 30 | Cuộc họp sáng mai |
| Thứ Sáu | 23 giờ 15 | Khoảng 20 phút | 0 | 6 giờ 30 | Ít |
| Thứ Bảy | 23 giờ 30 | Khoảng 25 phút | 0 | 7 giờ | Ít |
| Chủ nhật | 23 giờ | Khoảng 30 phút | 1 | 6 giờ 30 | Tuần mới |
Cuối tuần tự hỏi: thời gian vào giấc có ngắn lại so với tuần trước không; đêm nào ra khỏi giường nhiều nhất và hôm đó có gì đặc biệt; mình có giữ được giờ dậy cả bảy ngày không; nỗi lo nào xuất hiện nhiều lần và đã có bước nhỏ nào cho nó chưa. Ở ví dụ trên, những đêm có chuyện công việc chưa xong là những đêm khó nhất, gợi ý giờ lo nghĩ nên dành phần đầu cho công việc.
Những thứ ban ngày âm thầm làm đêm khó ngủ
Trong lúc làm ba tuần trên, rà thêm những thói quen ban ngày sau. Mỗi tuần chỉ chỉnh một hai thứ, ghi vào nhật ký để biết thứ nào có tác dụng với bạn.
- Cà phê, trà đặc, nước tăng lực sau giữa chiều.
- Rượu bia buổi tối: có thể làm buồn ngủ lúc đầu nhưng khiến giấc ngủ nửa sau đứt quãng.
- Bữa tối quá no hoặc quá muộn, đồ cay nhiều.
- Ít vận động, cả ngày ngồi trong nhà không thấy ánh nắng.
- Phòng ngủ nóng, sáng, ồn; nệm gối không vừa.
- Làm việc hoặc tranh luận căng thẳng sát giờ ngủ.
- Hút thuốc lá buổi tối: nicotin cũng là chất kích thích. Nếu bạn đang muốn bỏ, chuyên mục bỏ thuốc lá của trang có kế hoạch theo tuần.
Đừng cố sửa tất cả cùng lúc. Một thay đổi có ghi chép rõ trong hai tuần cho bạn biết nhiều hơn năm thay đổi làm lẫn lộn.
Khi nào cần gặp bác sĩ
Hãy gặp bác sĩ nếu khó ngủ xảy ra nhiều đêm mỗi tuần và kéo dài nhiều tuần đến nhiều tháng, ảnh hưởng rõ tới công việc, tâm trạng, an toàn khi lái xe. Có những liệu pháp tâm lý dành riêng cho mất ngủ, như liệu pháp nhận thức hành vi cho mất ngủ, do bác sĩ hoặc chuyên gia được đào tạo hướng dẫn; một số bước trong đó cần người theo dõi chứ không nên tự làm quá tay.
Đi khám sớm hơn nếu mất ngủ kèm buồn bã kéo dài, lo âu dồn dập, cơn hoảng sợ, ý nghĩ tiêu cực về bản thân; nếu bạn ngáy to, người ngủ cùng thấy có lúc ngưng thở; nếu chân khó chịu phải cử động liên tục khi nằm; nếu đau, khó thở, đi tiểu nhiều lần làm thức giấc. Người đang mang thai, đang điều trị bệnh mạn tính, hay vừa bắt đầu một loại thuốc mới cũng nên hỏi bác sĩ về giấc ngủ.
Kế hoạch này không dùng thuốc ngủ hay sản phẩm hỗ trợ giấc ngủ. Đừng tự mua thuốc theo lời mách, và nếu đang dùng thuốc ngủ theo đơn, đừng tự ngừng đột ngột; hãy bàn với bác sĩ kê đơn.
Câu hỏi thường gặp
Ra khỏi giường giữa đêm có làm mình tỉnh hẳn không?
Nếu bạn bật đèn sáng, xem điện thoại hay làm việc căng thẳng thì có. Còn ngồi ở chỗ đèn mờ, làm việc nhẹ nhàng và quay lại giường khi buồn ngủ thì thường không. Mục đích là để giường không gắn với cảm giác trằn trọc bực bội.
Nằm nhắm mắt nghỉ có bằng ngủ không?
Không bằng, nhưng cũng giúp cơ thể nghỉ phần nào. Vấn đề là nằm lâu mà lo lắng vì không ngủ được sẽ khiến giường gắn với cảm giác căng thẳng. Nếu nằm nghỉ mà thấy thư thái thì không sao; nếu thấy bực bội, hãy ra khỏi giường một lúc.
Có nên nghe nhạc hoặc âm thanh mưa để dễ ngủ không?
Một số người thấy âm thanh đều nhẹ giúp át tiếng ồn và thư giãn. Nếu dùng, để âm lượng nhỏ, hẹn giờ tắt và tránh nội dung có lời cuốn hút. Nếu thấy mình phụ thuộc hay tỉnh hơn khi nghe, hãy bỏ.
Ngủ ít đêm qua thì hôm nay có nên ngủ trưa bù không?
Một giấc trưa ngắn khoảng hai mươi đến ba mươi phút vào đầu giờ chiều thì được. Ngủ trưa dài hoặc ngủ muộn vào chiều sẽ làm đêm nay khó ngủ hơn, kéo dài vòng trằn trọc. Giữ giờ dậy cố định quan trọng hơn bù giấc.
Bao lâu thì thấy kế hoạch có tác dụng?
Mỗi người khác nhau. Nhiều người thấy thời gian vào giấc ngắn dần sau hai ba tuần giữ đều giờ dậy và quy tắc hai mươi phút, nhưng có người cần lâu hơn. Nếu đã làm đều vài tuần mà không cải thiện, nên gặp bác sĩ.
Mất ngủ bao lâu thì nên đi khám?
Nếu khó ngủ xảy ra nhiều đêm mỗi tuần và kéo dài vài tuần trở lên, ảnh hưởng tới công việc hay tâm trạng, nên đi khám. Đi sớm hơn nếu kèm buồn bã, lo âu nhiều, ngáy to có lúc ngưng thở, hoặc buồn ngủ ban ngày đến mức nguy hiểm khi lái xe.