Tập dậy sớm mà không mệt chỉ được khi bạn coi đó là bài toán của cả buổi tối hôm trước: giờ dậy sớm lên bao nhiêu thì giờ ngủ phải sớm lên chừng ấy, và giờ dậy chỉ nên dời từng nấc nhỏ. Kế hoạch 6 tuần dưới đây dời giờ dậy mỗi tuần khoảng 15 đến 20 phút, giữ cả cuối tuần, và gắn mỗi buổi sáng với vài việc cố định để cơ thể nhận ra ngày đã bắt đầu.
Bài dành cho người đang dậy quanh 7 giờ, muốn có thêm một khoảng sáng yên tĩnh để tập thể dục, học, làm việc riêng hoặc chuẩn bị cho con đi học thong thả hơn. Con số 5 giờ 30 trong tiêu đề chỉ là ví dụ; bạn thay bằng mốc của mình. Cuối bài có phần dành cho những người dậy sớm không hợp, vì có những giai đoạn trong đời nên ưu tiên ngủ đủ hơn là dậy sớm.
Dậy sớm bắt đầu từ phép tính số giờ ngủ
Nhiều người tập dậy sớm theo kiểu đặt báo thức sớm hơn một tiếng rưỡi và giữ nguyên giờ ngủ. Tuần đầu nhờ hăng hái mà dậy được, sang tuần hai thì người lả đi, chiều buồn ngủ rũ rượi, và kế hoạch kết thúc ở một buổi sáng tắt chuông ngủ tiếp. Lý do rất đơn giản: bạn không tạo thêm thời gian, bạn chỉ lấy thời gian của giấc ngủ chuyển sang buổi sáng.
Vì vậy trước khi đụng tới báo thức, hãy tính ngược. Ví dụ giả định: bạn cần khoảng bảy tiếng rưỡi ngủ và mất chừng hai mươi phút để chìm vào giấc. Muốn dậy lúc 5 giờ 30 thì phải lên giường khoảng 21 giờ 40. Nếu hiện bạn ngủ lúc nửa đêm, nghĩa là cả buổi tối phải dịch sớm gần hai tiếng rưỡi: ăn tối sớm hơn, tắm sớm hơn, việc nhà xong sớm hơn. Có thể bạn sẽ thấy mốc đó không thực tế với gia đình mình, và chọn 6 giờ thay vì 5 giờ 30. Đó là một quyết định tốt, không phải sự nhượng bộ.
Phép tính này cũng cho bạn một thước đo trung thực trong suốt sáu tuần: nếu giờ dậy đã sớm lên mà giờ ngủ thực tế chưa theo kịp, bạn đang nợ giấc ngủ và sẽ trả bằng một buổi sáng sụp đổ. Nhật ký giúp bạn thấy khoản nợ đó trước khi nó tới hạn.
Tuần 0: ghi lại giờ dậy tự nhiên của mình
Trước khi bắt đầu dời giờ, dành một tuần chỉ để quan sát. Tuần này không cố gắng gì, cứ sinh hoạt như thường nhưng ghi chép đều:
- Mỗi sáng ghi giờ báo thức kêu, giờ thật sự ra khỏi giường, số lần tắt chuông ngủ tiếp.
- Ghi mức tỉnh táo trong mười lăm phút đầu, theo thang từ một (rất mơ màng) đến năm (tỉnh hẳn).
- Ghi giờ lên giường tối hôm trước và việc bạn làm trong một tiếng trước khi ngủ.
- Nếu có ngày không phải đặt báo thức, ghi giờ bạn tự thức. Con số này gợi ý nhu cầu ngủ thật của bạn.
- Cuối tuần, viết một câu: mình muốn có thêm buổi sáng để làm gì. Câu này sẽ là lý do để rời giường những hôm trời lạnh.
Nhiều người phát hiện ngay ở tuần 0 rằng họ đã dậy muộn vì tắt chuông ba bốn lần, chứ không phải vì báo thức đặt muộn. Nếu đó là bạn, chuyên mục này có một kế hoạch riêng để bỏ thói quen bấm báo thức ngủ thêm; nên làm nó trước rồi mới dời giờ.
Tuần 1 và tuần 2: dậy sớm 15 phút và ba việc làm ngay khi mở mắt
Mỗi tuần dời một nấc. Tuần 1, báo thức sớm hơn giờ cũ khoảng 15 phút, giờ lên giường cũng sớm lên tương ứng. Tuần 2, dời thêm một nấc nữa nếu tuần 1 dậy đúng giờ ít nhất sáu ngày. Áp dụng cho cả thứ Bảy và Chủ nhật, chỉ cho phép lệch tối đa khoảng nửa tiếng.
Việc thứ nhất: rời khỏi giường ngay khi chuông kêu. Để điện thoại hoặc đồng hồ báo thức ở chỗ phải đứng dậy mới tắt được, ví dụ trên bàn gần cửa. Khi đã đứng lên, bạn bật đèn phòng hoặc kéo rèm. Mười giây đầu tiên quyết định gần hết; ngồi xuống mép giường "thêm một chút" là cửa dẫn về chăn.
Việc thứ hai: một cốc nước và ánh sáng. Uống một cốc nước đã để sẵn từ tối hôm trước, rồi ra chỗ có ánh sáng tự nhiên, ban công, sân, cửa sổ. Lúc 5 giờ 30 mùa đông trời có thể còn tối; khi đó bật đèn sáng trong nhà và ra ngoài khi trời hửng. Ánh sáng buổi sáng giúp đồng hồ bên trong chạy sớm lên, nhờ đó tối bạn buồn ngủ sớm hơn.
Việc thứ ba: một việc nhỏ có thời hạn. Đừng lấp khoảng sáng mới bằng một kế hoạch đồ sộ ngay tuần đầu. Chọn một việc mười lăm phút: đi bộ quanh khu nhà, giãn cơ, đọc vài trang, chuẩn bị bữa sáng thong thả. Việc nhỏ nhưng làm được mỗi ngày quan trọng hơn kế hoạch lớn bỏ dở.
Lịch 6 tuần nhìn trên một bảng
Bảng dưới là ví dụ giả định cho người đang dậy 7 giờ, ngủ lúc 23 giờ 30 và muốn dậy 5 giờ 30. Nếu khoảng cách của bạn ngắn hơn, cứ dừng sớm; nếu dài hơn, kéo thêm vài tuần.
| Tuần | Giờ dậy | Giờ lên giường | Trọng tâm | Câu tự hỏi cuối tuần |
|---|---|---|---|---|
| 1 | 6 giờ 45 | 23 giờ 15 | Rời giường ngay khi chuông kêu | Mình đã dậy đúng giờ mấy ngày? |
| 2 | 6 giờ 30 | 23 giờ | Nước và ánh sáng trong 15 phút đầu | Buổi sáng nào thấy tỉnh nhanh nhất, vì sao? |
| 3 | 6 giờ 10 | 22 giờ 40 | Giữ nếp cả cuối tuần | Cuối tuần có lệch quá nửa tiếng không? |
| 4 | 5 giờ 50 | 22 giờ 20 | Dời bữa tối và việc nhà lên sớm | Tối nào khó lên giường đúng giờ nhất? |
| 5 | 5 giờ 40 | 22 giờ 10 | Gắn buổi sáng với một việc có ý nghĩa | Khoảng sáng thêm mình đã dùng vào việc gì? |
| 6 | 5 giờ 30 | 22 giờ | Giữ nếp, không dời thêm | Có ngày nào chiều buồn ngủ rũ không? |
Để ý cột giờ lên giường luôn đi cùng cột giờ dậy. Nếu nhật ký cho thấy giờ ngủ thật vẫn ở mức cũ dù giờ dậy đã sớm lên, hãy dừng dời giờ dậy cho tới khi giờ ngủ theo kịp.
Tuần 3 đến tuần 6: giữ cuối tuần, kéo buổi tối theo và cho buổi sáng một lý do
Chặng giữa thường gãy vào sáng thứ Bảy. Cả tuần dậy sớm, cuối tuần thấy mình xứng đáng được ngủ tới tám giờ. Một hai lần thì không sao, nhưng ngủ nướng hai tiếng sẽ đẩy đồng hồ bên trong lùi lại, tối Chủ nhật khó ngủ, sáng thứ Hai giống như phải bắt đầu lại từ tuần 1. Cách nhẹ nhàng hơn: cuối tuần vẫn dậy gần giờ cũ, làm một việc dễ chịu như đi ăn sáng ngoài, rồi nếu cần thì chợp mắt ngắn đầu giờ chiều.
Tuần 4 là tuần của buổi tối. Giờ lên giường bắt đầu sớm hơn nhịp sinh hoạt của nhiều gia đình, nên bạn cần dời cả chuỗi: nấu ăn sớm hơn, rửa bát ngay sau bữa, tắm trước tám giờ tối, chuẩn bị đồ cho sáng mai trước khi ngồi xuống nghỉ. Nói chuyện với người trong nhà để họ biết tiếng ti vi sau mười giờ tối sẽ ảnh hưởng tới bạn.
Tuần 5 và tuần 6, khoảng sáng thêm đã đủ dài để làm một việc bạn thật sự quan tâm: tập luyện, học ngoại ngữ, viết, làm vườn, hay đơn giản là ăn sáng cùng gia đình không vội. Buổi sáng có lý do sẽ dễ giữ hơn buổi sáng chỉ để chứng minh mình dậy được. Nếu đến tuần 6 bạn thấy 5 giờ 30 quá sức, lùi về 5 giờ 50 và giữ ở đó; một mốc giữ được tốt hơn một mốc đẹp.
Mẫu nhật ký buổi sáng và câu tự hỏi cuối tuần
Mỗi sáng, sau khi xong việc đầu tiên, ghi một dòng gồm các mục dưới đây. Mất chưa tới một phút.
- Giờ chuông kêu, giờ rời giường, số lần tắt chuông.
- Giờ lên giường tối qua và ước lượng giờ ngủ được.
- Mức tỉnh táo sau mười lăm phút, từ một đến năm.
- Việc đã làm trong khoảng sáng thêm.
- Buổi chiều có buồn ngủ rũ không, lúc mấy giờ.
- Cuối tuần tự hỏi: buổi sáng nào dễ nhất và tối hôm trước mình đã làm gì khác; buổi sáng nào khó nhất và điều gì có thể chuẩn bị từ tối để nó nhẹ hơn; tuần tới có nên dời tiếp hay giữ nguyên.
Sau hai ba tuần, đọc lại cột mức tỉnh táo. Nếu con số không cải thiện mà chiều nào cũng buồn ngủ, bạn đang thiếu ngủ thật; dời giờ ngủ sớm thêm hoặc giữ giờ dậy hiện tại lâu hơn.
Buổi sáng dậy không nổi, và khi nào dậy sớm không hợp
Sẽ có những buổi sáng bạn tắt chuông và ngủ tiếp tới bảy giờ. Đừng coi đó là bằng chứng mình "không phải người dậy sớm". Hãy nhìn lại tối hôm trước trong nhật ký: thường là ngủ muộn, uống rượu bia, ăn khuya hoặc một ngày căng thẳng. Hôm đó dậy lúc nào thì dậy, nhưng đừng nằm bù thêm vào sáng hôm sau; tối nay lên giường đúng giờ, sáng mai dậy đúng nấc. Một buổi sáng hỏng không làm hỏng sáu tuần.
Có những giai đoạn dậy sớm không nên là ưu tiên: khi có con nhỏ thức nhiều lần trong đêm, khi đang làm ca, khi đang ốm, khi chuẩn bị thi cử mà giờ học dồn về tối. Lúc đó, ngủ đủ quan trọng hơn mốc giờ dậy. Kế hoạch có thể tạm dừng và quay lại khi nhịp sống ổn định.
Nếu dù đã ngủ đủ giờ mà sáng nào cũng dậy mệt rũ, đau đầu buổi sáng, người ngủ cùng thấy bạn ngáy to hoặc có lúc ngưng thở, hoặc ban ngày buồn ngủ đến mức gà gật khi lái xe, hãy đi khám để bác sĩ kiểm tra giấc ngủ. Mệt kéo dài kèm chán nản, mất hứng thú cũng là lý do để gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Kế hoạch này không dùng thuốc hay chất kích thích để tỉnh táo; đừng bù giấc ngủ thiếu bằng cà phê.
Câu hỏi thường gặp
Dậy sớm có làm người khoẻ hơn không?
Điều liên quan rõ đến sức khoẻ là ngủ đủ và ngủ đều, chứ không phải bản thân mốc giờ dậy. Dậy sớm có ích khi nó giúp bạn có thời gian vận động, ăn sáng đàng hoàng, bớt vội vàng. Nếu dậy sớm mà ngủ thiếu, cái lợi đó bị xoá đi bởi sự mệt mỏi cả ngày.
Có nên dậy sớm ngay từ hôm nay thay vì dời từng nấc không?
Bạn có thể làm vậy nếu chỉ cần sớm lên khoảng nửa tiếng. Còn muốn sớm hơn một tiếng trở lên, nhảy một lần thường khiến bạn thiếu ngủ vì giờ ngủ không theo kịp, cơ thể chưa thấy buồn ngủ sớm. Dời từng nấc giúp buổi tối có thời gian dịch theo.
Cuối tuần có cần dậy sớm như ngày thường không?
Nên giữ gần giờ dậy ngày thường, lệch tối đa khoảng nửa tiếng. Ngủ nướng nhiều vào cuối tuần làm đồng hồ bên trong lùi lại, khiến sáng thứ Hai giống như bị lệch múi giờ. Nếu thiếu ngủ, một giấc trưa ngắn sẽ ít gây xáo trộn hơn.
Mùa đông trời tối và lạnh thì làm sao dậy sớm được?
Chuẩn bị sẵn áo ấm và dép ngay cạnh giường, bật đèn sáng trong phòng ngay khi dậy, uống một cốc nước ấm. Nếu trời quá rét, việc buổi sáng có thể làm trong nhà thay vì ra ngoài. Một số người chọn dời giờ dậy muộn hơn một chút trong những tháng rét đậm, điều đó hoàn toàn hợp lý.
Dậy sớm nhưng chiều nào cũng buồn ngủ thì sao?
Đó thường là dấu hiệu giờ ngủ chưa sớm lên tương ứng với giờ dậy. Kiểm lại nhật ký xem tổng số giờ ngủ thực tế mỗi đêm. Nếu thiếu, giữ giờ dậy hiện tại và dời giờ ngủ sớm hơn trước khi tính chuyện dậy sớm thêm. Nếu ngủ đủ mà vẫn buồn ngủ rũ, nên đi khám.
Có cần đặt nhiều báo thức để chắc chắn dậy được không?
Nhiều báo thức thường dạy bạn tắt chuông và ngủ tiếp. Một báo thức đặt ở chỗ phải đứng dậy mới tắt được thường hiệu quả hơn. Khi chuông kêu, đứng lên, bật đèn và uống nước ngay để không quay lại giường.