Muốn bớt rượu bia, việc đầu tiên không phải là cắt ngay mà là ghi lại thật trong hai tuần: mỗi tối uống gì, bao nhiêu, với ai, vì sao. Phần lớn người uống đều đánh giá thấp lượng của mình, không phải vì nói dối mà vì trí nhớ chỉ giữ những buổi đáng nhớ, còn lon bia lúc xem bóng đá hay chén rượu khi ăn cơm với bố thì trôi đi mất. Không có con số thật, mục tiêu giảm đặt ra chỉ là đoán.
Bài này đưa ra mẫu nhật ký năm cột, cách quy đổi ly, lon, chén ra cùng một đơn vị để so được các ngày với nhau, việc cần làm ở tuần thứ nhất và tuần thứ hai, sáu câu tự hỏi khi đọc lại, và những dấu hiệu cho thấy bạn nên gặp bác sĩ trước khi tự giảm. Người đã uống nhiều, hằng ngày, nhiều năm: đọc kỹ mục cuối trước khi làm bất cứ thay đổi nào.
Vì sao chưa nên đặt mục tiêu giảm ngay từ ngày đầu
Hầu hết những lần quyết tâm bớt rượu thất bại đều bắt đầu giống nhau: một sáng thức dậy mệt, tự hứa "từ nay mỗi tuần chỉ uống hai buổi", rồi đến thứ Năm có liên hoan, thứ Bảy có đám giỗ, và lời hứa vỡ trước khi kịp biết mình đang hứa điều gì. Vấn đề không nằm ở ý chí. Lời hứa đó được đặt trên một bức tranh mơ hồ về chính thói quen của mình.
Hai tuần chỉ ghi, không ép, có ba cái lợi. Thứ nhất, bạn có con số gốc để sau này so tiến bộ; giảm từ mười hai đơn vị xuống tám đơn vị một tuần là thay đổi thật, nhưng nếu không biết điểm xuất phát thì bạn chẳng nhìn thấy nó. Thứ hai, chính việc phải viết ra đã làm nhiều người tự uống ít đi một chút, vì mỗi ly giờ có một cái giá nhỏ là một dòng chữ. Thứ ba, quan trọng nhất, nhật ký cho thấy hoàn cảnh nào kéo bạn uống: có người chủ yếu uống một mình sau giờ làm, có người gần như chỉ uống khi tiếp khách, có người uống nhiều nhất vào những tối cãi nhau trong nhà. Mỗi kiểu cần một kế hoạch khác hẳn.
Vì thế hãy coi hai tuần này là giai đoạn đo đạc, giống như thợ may đo người trước khi cắt vải. Bạn được phép uống như bình thường. Điều duy nhất phải làm là ghi trung thực, kể cả những tối uống nhiều hơn mình muốn thừa nhận.
Mỗi tối ghi năm cột: mẫu nhật ký uống rượu bia
Một trang sổ tay chia năm cột là đủ, không cần ứng dụng nào. Ghi ngay trong tối hoặc sáng hôm sau, đừng để dồn cuối tuần vì lúc đó bạn sẽ ước lượng chứ không còn nhớ. Ví dụ giả định một tuần của một nhân viên kinh doanh ở Đà Nẵng:
| Ngày | Uống gì, bao nhiêu | Đơn vị cồn (ước) | Với ai, ở đâu | Vì sao uống ly đầu |
|---|---|---|---|---|
| Thứ Hai | Không uống | 0 | Ở nhà | — |
| Thứ Ba | 2 lon bia 330 ml | 2,6 | Một mình, xem bóng đá | Thấy mệt, muốn thư giãn |
| Thứ Tư | 6 cốc bia hơi | khoảng 6–7 | Đồng nghiệp, quán gần công ty | Sếp rủ, ngại từ chối |
| Thứ Năm | 1 lon bia | 1,3 | Ở nhà, ăn tối | Thói quen bữa tối |
| Thứ Sáu | 5 chén rượu trắng không nhãn | không rõ, ghi "nhiều" | Khách hàng, nhà hàng | Khách mời, phải uống cùng |
| Thứ Bảy | 4 lon bia | 5,2 | Bạn cũ, nhà bạn | Lâu ngày gặp lại |
| Chủ nhật | Không uống | 0 | Về quê | Mệt từ hôm trước |
Nhìn bảng này, người viết sẽ thấy ngay hai điều mà trí nhớ không nói ra: chỉ có hai tối thật sự không uống, và gần nửa lượng cồn của tuần đến từ những buổi "phải uống" vì người khác. Đó là chất liệu để lên kế hoạch ở tuần thứ ba, không phải để tự trách.
Nếu thích, thêm cột thứ sáu ghi một chữ về cảm giác sáng hôm sau: "khoẻ", "nặng đầu", "mất ngủ". Cột này rất có ích khi bạn cần lý do để giữ kế hoạch.
Đổi ly, lon, chén ra đơn vị cồn để so được giữa các ngày
Hai lon bia và hai chén rượu không bằng nhau, nên chỉ đếm "mấy ly" sẽ đánh lừa bạn. Cách so công bằng là quy về lượng cồn nguyên chất. Ở Việt Nam, tài liệu hướng dẫn của ngành y tế thường dùng một đơn vị cồn bằng 10 gam cồn nguyên chất. Phép tính tự làm được: lấy dung tích (ml) nhân độ cồn (phần trăm, ghi trên nhãn), chia 100, rồi nhân 0,79 là ra số gam cồn; chia tiếp cho 10 là ra số đơn vị.
Áp vào vài thứ hay gặp: một lon bia 330 ml độ cồn 5% chứa khoảng 13 gam cồn, tức chừng 1,3 đơn vị. Một chén rượu mạnh 50 ml độ 40% chứa gần 16 gam, khoảng 1,6 đơn vị. Một ly vang 150 ml độ 13% chứa khoảng 15 gam. Bia hơi thường nhẹ độ hơn bia lon nhưng mỗi nơi một khác và cốc thường to, nên bạn ghi theo cỡ cốc rồi ước khoảng một đơn vị mỗi cốc, thà ước hơi cao còn hơn thấp.
Rượu quê, rượu can không nhãn thì không ai biết độ. Đừng cố đoán cho đẹp; ghi thật số chén và cỡ chén, đánh dấu "không rõ độ". Riêng loại rượu này còn kèm rủi ro ngộ độc, nên bản thân việc ghi lại số lần uống rượu không nhãn đã là một thông tin đáng giá.
Không cần chính xác đến phần mười. Mục đích là thấy được xu hướng: tuần này mười đơn vị, tuần sau tám, tuần sau nữa sáu. Cùng một cách tính dùng suốt kế hoạch thì con số mới so được với nhau.
Ghi bối cảnh: ai, ở đâu, vì sao uống ly đầu tiên
Ly đầu tiên quan trọng hơn ly thứ năm. Phần lớn buổi uống nhiều đều bắt đầu từ một ly mà người uống không định uống. Hỏi mình "vì sao ly đầu" giúp tìm đúng điểm kích hoạt: một cuộc gọi căng thẳng, giờ tan ca, mùi mồi nướng ngoài ngõ, một người bạn cụ thể.
Ghi tên người, không ghi chung chung "bạn bè". Sau hai tuần, nhiều người phát hiện ra hầu hết buổi uống quá tay đều có mặt cùng một hai người. Điều đó không có nghĩa là phải cắt bạn, nhưng là thông tin để chuẩn bị trước mỗi lần gặp.
Ghi địa điểm. Uống ở nhà, ở quán quen, ở nhà hàng tiếp khách, ở đám cưới ngoài quê là bốn tình huống cần bốn cách xử lý khác nhau. Uống ở nhà thường dễ đổi nhất vì bạn kiểm soát được tủ lạnh.
Ghi tâm trạng trước khi uống, bằng một chữ. "Mệt", "vui", "bực", "chán", "lo". Đừng phân tích dài. Chỉ một chữ thôi, nhưng hai tuần sau gom lại, bạn sẽ biết rượu bia đang làm hộ bạn việc gì: giải toả, xã giao, giết thời gian hay xoa dịu nỗi buồn.
Ghi cả những tối không uống. Một dòng "không uống, ở nhà, đọc sách" cũng là dữ liệu. Những tối đó cho thấy bạn đã làm được gì, ở hoàn cảnh nào, và đó là điểm tựa cho kế hoạch sau này.
Tuần 1 và tuần 2 khác nhau ở chỗ nào
Hai tuần không làm y hệt nhau. Tuần đầu là đo, tuần sau là đo kỹ hơn và bắt đầu để ý. Các việc theo thứ tự:
- Tuần 1, ngày đầu: chọn chỗ ghi cố định (sổ nhỏ để cạnh giường, hoặc một ghi chú riêng trên điện thoại) và đặt giờ ghi, ví dụ trước khi đánh răng buổi tối.
- Tuần 1, các ngày còn lại: uống như bình thường, ghi đủ năm cột. Không tự chấm điểm, không gạch đỏ. Quên một tối thì sáng hôm sau ghi bù, ghi rõ "ghi bù".
- Cuối tuần 1: cộng tổng đơn vị, đếm số tối có uống, khoanh tròn buổi uống nhiều nhất. Chỉ vậy thôi, chưa rút kết luận.
- Tuần 2: tiếp tục ghi, thêm một ký hiệu nhỏ cạnh những ly bạn thấy "không thật sự muốn" — ly uống vì bị mời, vì tay rảnh, vì còn thừa trong chai.
- Tuần 2, giữa tuần: thử để ý lúc nào bạn bắt đầu nghĩ đến chuyện uống trong ngày. Có người nghĩ từ ba giờ chiều, có người chỉ khi ngồi vào bàn ăn. Ghi giờ đó vào lề.
- Cuối tuần 2: so hai tuần với nhau rồi chuyển sang bước đọc lại bằng câu hỏi ở mục sau.
Nếu trong hai tuần bạn thấy rất khó nhịn ghi, hoặc phát hiện mình giấu bớt số lon khi viết, đó cũng là một phát hiện. Ghi luôn điều đó vào nhật ký, nó sẽ có ích khi bạn nói chuyện với bác sĩ hoặc người thân.
Cuối tuần thứ hai: đọc lại nhật ký bằng sáu câu tự hỏi
Ngồi riêng mười lăm phút, đọc lại cả hai tuần và viết câu trả lời ngắn cho từng câu dưới đây. Câu trả lời này là nền cho kế hoạch giảm ở tuần thứ ba.
- Tổng một tuần trung bình bao nhiêu đơn vị, và có bao nhiêu tối hoàn toàn không uống?
- Buổi uống nhiều nhất rơi vào hoàn cảnh nào, và nó có lặp lại ở cả hai tuần không?
- Bao nhiêu phần lượng uống là ly "không thật sự muốn"? Nếu bỏ được một nửa số ly đó, tổng giảm bao nhiêu?
- Có người, địa điểm hay khung giờ nào cứ xuất hiện trước những buổi uống quá tay?
- Sáng hôm sau của những buổi uống nhiều, mình ngủ, làm việc, nói chuyện với người nhà ra sao?
- Nếu chỉ được đổi đúng một việc trong tuần tới, mình chọn việc nào — và việc đó có làm được ngay không?
Câu cuối là câu quan trọng nhất. Kế hoạch tốt bắt đầu bằng một thay đổi nhỏ chắc chắn làm được, ví dụ "không mua bia để sẵn trong tủ lạnh", chứ không phải mười điều cấm cùng lúc. Các bài kế hoạch giảm theo tuần và tháng không rượu bia trên trang này đều dùng tiếp nhật ký bạn vừa lập.
Khi nhật ký cho thấy cần người giúp, và trường hợp không được tự cắt
Nhật ký không chẩn đoán được gì, nhưng nó có thể cho thấy những dấu hiệu nên đi khám trước khi tự làm tiếp. Bạn nên gặp bác sĩ, tốt nhất là bác sĩ nội khoa hoặc chuyên khoa tâm thần, nếu thấy một trong các điều sau: uống gần như mỗi ngày từ nhiều năm nay; thấy run tay, vã mồ hôi, bồn chồn, khó ngủ vào những lúc chưa uống và đỡ hẳn khi uống vào; cần uống buổi sáng hoặc giữa ngày để làm việc được; đã nhiều lần định bớt mà không giữ được dù rất muốn; hoặc rượu bia đã gây chuyện với sức khoẻ, công việc, gia đình mà vẫn khó dừng.
Đặc biệt quan trọng: người uống nhiều, lâu năm không nên tự dừng hẳn đột ngột. Cơ thể đã quen với cồn, ngưng đột ngột có thể gây hội chứng cai với các biểu hiện từ run, lo âu, mất ngủ đến co giật, lú lẫn, nhìn thấy hay nghe thấy những thứ không có thật — những trường hợp nặng có thể nguy hiểm đến tính mạng. Hãy mang theo nhật ký hai tuần đến buổi khám; với bác sĩ, đó là thông tin rõ ràng hơn nhiều so với câu "em uống cũng vừa vừa thôi".
Nếu đang mang thai, đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính, có bệnh gan, tim mạch, đái tháo đường, hãy hỏi bác sĩ điều trị về việc uống và việc giảm. Trường hợp có ai co giật, lơ mơ, khó thở sau khi uống nhiều hoặc sau khi ngưng uống, gọi cấp cứu 115 ngay, không chờ xem có đỡ không.
Câu hỏi thường gặp
Ghi nhật ký uống rượu bia trên điện thoại hay trên giấy thì tốt hơn?
Cái nào bạn ghi đều đặn được thì tốt hơn. Sổ giấy để cạnh giường có cái lợi là không bị thông báo khác làm sao nhãng, và nhìn lại cả tuần trên một trang rất dễ. Ghi chú trên điện thoại tiện khi đang ở quán. Nhiều người ghi nhanh trên điện thoại rồi chép sang sổ vào cuối tuần.
Ghi lại mà thấy xấu hổ, không muốn viết số thật thì sao?
Cảm giác đó rất thường gặp. Nhật ký này chỉ dành cho bạn, không ai chấm điểm. Hãy nghĩ nó như một bản đo huyết áp: con số cao không phải lỗi đạo đức, chỉ là thông tin để quyết định bước tiếp theo. Nếu vẫn ngại, cứ ghi số thật rồi cất kỹ, không cho ai đọc.
Hai tuần ghi có dài quá không, ghi một tuần được không?
Một tuần thường không đủ vì dễ gặp một tuần "bất thường" như có cưới hỏi hoặc ốm. Hai tuần cho thấy thói quen lặp lại và những dịp đặc biệt. Nếu bạn đang có kế hoạch đi khám, ghi hai tuần còn giúp bác sĩ nhìn rõ hơn.
Không biết độ cồn của rượu quê thì quy đổi thế nào?
Không cần quy đổi chính xác. Ghi số chén, cỡ chén và đánh dấu không rõ độ. Khi cộng tổng, bạn có thể tính tạm như rượu mạnh thông thường để không đánh giá thấp lượng uống. Rượu không nhãn còn có rủi ro riêng về chất lượng, nên bớt được loại này là một mục tiêu tốt.
Ghi xong thấy mình uống ít, có cần lên kế hoạch giảm nữa không?
Nếu tổng thấp, nhiều tối không uống và sức khoẻ ổn, bạn có thể chỉ giữ thói quen ghi một vài tuần mỗi năm để theo dõi. Nhưng nếu bác sĩ đã dặn bớt rượu vì một bệnh cụ thể, hãy làm theo chỉ định của bác sĩ chứ không dựa vào con số trong nhật ký.
Có nên cho vợ, chồng xem nhật ký không?
Tuỳ bạn. Với nhiều gia đình, cho người thân xem giúp họ hiểu bạn đang nghiêm túc và bớt nhắc nhở. Nhưng nếu việc bị đọc khiến bạn ghi không thật nữa thì cứ giữ riêng. Điều quan trọng nhất là nhật ký trung thực.