Cách bền nhất để giảm cân với bữa cơm Việt là đổi từng món một, mỗi tuần một thay đổi, thay vì bỏ hẳn cơm hay chuyển sang thực đơn xa lạ. Sáu tuần, sáu thay đổi: lượng cơm, cách nấu món chính, nước chấm và nước kho, phần rau, loại đạm, và món ăn thêm sau bữa. Đến cuối tuần thứ sáu, mâm cơm của bạn vẫn quen mắt quen miệng, nhưng năng lượng trong đó đã nhẹ đi đáng kể.
Kế hoạch này hợp với người ăn cơm nhà là chính, tự nấu hoặc có người nấu cùng. Mỗi tuần có việc cụ thể, bảng đổi món gợi ý, dòng nhật ký cần ghi và câu tự hỏi. Người có bệnh thận, bệnh gout, đái tháo đường hoặc đang theo chế độ ăn do bác sĩ chỉ định nên hỏi lại bác sĩ trước khi thay đổi phần đạm và tinh bột.
Vì sao đổi từng món lại hiệu quả hơn đổi cả thực đơn
Một thực đơn giảm cân in sẵn thường có những món ít khi xuất hiện trong bếp Việt, cần mua nguyên liệu riêng và nấu riêng cho một người. Tuần đầu còn hăng hái, sang tuần thứ ba thì mệt, thứ tư thì bỏ. Đổi từng món đi theo hướng ngược lại: giữ nguyên mâm cơm quen thuộc, chỉ chỉnh một chi tiết mỗi tuần, để cả bạn lẫn người nấu kịp quen.
Mỗi thay đổi nhỏ nhắm vào một nguồn năng lượng dư phổ biến trong bữa cơm nhà: cơm xới lại nhiều lần, món chiên ngập dầu, nước kho sánh mỡ chan cơm, chén nước mắm pha đường, thịt nhiều mỡ, và đĩa trái cây ngọt hay bánh ăn sau bữa. Khi gom cả sáu thứ lại, sự khác biệt là đáng kể, dù mỗi tuần bạn chỉ thấy mình đổi một điều nhỏ xíu.
Đổi từng món còn giúp bạn biết chính xác thay đổi nào hợp với mình. Có người bớt cơm rất dễ nhưng bỏ món chiên thì khổ; có người ngược lại. Nhật ký sáu tuần sẽ cho bạn câu trả lời, và bạn giữ lâu dài những thay đổi đã thành nếp.
Bảng đổi món sáu tuần
Bảng dưới đây là gợi ý; bạn có thể đổi thứ tự các tuần theo điều mình thấy dễ nhất trước. Mỗi tuần giữ thay đổi cũ rồi mới thêm thay đổi mới.
| Tuần | Món quen | Đổi thành | Mẹo để giữ được |
|---|---|---|---|
| 1 | Xới cơm nhiều lần, bát to | Một bát vừa, xới một lần; có thể trộn thêm gạo lứt hoặc khoai | Dùng bát nhỏ hơn, để nồi cơm xa chỗ ngồi |
| 2 | Đậu rán, cá rán, chả rán | Luộc, hấp, kho nhạt, nướng, áp chảo ít dầu | Mỗi tuần vẫn giữ một bữa món chiên quen để khỏi thèm |
| 3 | Chan nước kho, nước mắm pha nhiều đường | Chấm nhẹ, pha nước chấm loãng hơn, bớt đường | Dùng chén chấm riêng nhỏ, không chan thẳng vào cơm |
| 4 | Rau ít, ăn sau cùng | Rau chiếm khoảng nửa mâm, ăn rau và canh trước | Nấu hai món rau mỗi bữa: một luộc, một xào ít dầu |
| 5 | Thịt ba chỉ, thịt mỡ, da | Thịt nạc, cá, tôm, đậu phụ, trứng | Giữ món thịt mỡ cho bữa cuối tuần, không bỏ hẳn |
| 6 | Bánh, chè, trái cây rất ngọt sau bữa | Một phần trái cây vừa, hoặc trà nóng | Ăn tráng miệng ngay sau bữa, không để tới tối |
Phần đồ uống ngọt và bánh kẹo được bàn sâu ở chuyên mục bớt đồ ngọt của trang. Ở đây tuần 6 chỉ nhắm vào món ăn thêm ngay sau bữa cơm, vì đó là lúc nhiều người đã no mà vẫn ăn thêm theo thói quen.
Tuần 1 đến tuần 3: cơm, cách nấu và nước chấm
Tuần 1 đổi lượng cơm, không đổi loại cơm. Điều bạn cần làm là xới một lần một bát vừa và ăn hết bữa với bát đó. Nhiều người ăn hai, ba bát mà không để ý, vì xới thêm diễn ra trong lúc đang trò chuyện. Nếu thấy đói, ăn thêm rau và canh. Ai muốn có thể trộn thêm một ít gạo lứt hoặc khoai lang vào nồi cơm để bữa no lâu hơn, nhưng không bắt buộc.
Tuần 2 đổi cách nấu món chính. Thay vì rán ngập dầu, thử luộc, hấp, kho nhạt hoặc áp chảo với ít dầu. Cá kho, gà luộc, thịt hấp, đậu sốt cà chua đều là món quen với hầu hết gia đình. Để không thấy thiếu thốn, giữ một bữa trong tuần có món rán quen thuộc. Việc này giảm cảm giác bị cấm đoán, thứ thường làm người ta bùng lên ăn bù sau vài tuần.
Tuần 3 nhắm vào thứ ít ai nghĩ tới: nước chấm và nước kho. Một chén nước mắm pha nhiều đường, hay vài thìa nước kho sánh mỡ chan lên cơm, thêm vào khá nhiều muối, đường và chất béo. Pha nước chấm loãng hơn, ít đường hơn, và chấm nhẹ thay vì chan. Người huyết áp cao thường đã được dặn bớt muối, tuần này cũng giúp luôn việc đó.
Tuần 4 đến tuần 6: rau, phần đạm và món sau bữa
Tuần 4: rau lên nửa mâm và ăn trước. Thứ tự ăn có tác dụng thật với cảm giác no. Bắt đầu bữa bằng bát canh rau và vài gắp rau luộc, sau đó mới tới cơm và món mặn. Bạn sẽ thấy lượng cơm tự giảm mà không phải gồng, vì dạ dày đã có rau và nước canh chiếm chỗ trước. Nếu người nấu ngại làm thêm việc, rau luộc chấm và rau sống là cách ít tốn công nhất.
Tuần 5: đổi loại đạm, không bớt đạm. Đạm giúp no lâu và giữ cơ khi đang giảm cân, nên mục tiêu là đổi sang loại ít mỡ hơn chứ không ăn ít đạm đi. Thịt nạc, cá, tôm, trứng, đậu phụ thay cho thịt ba chỉ, da gà, lòng. Người có bệnh thận hoặc gout nên hỏi bác sĩ về lượng và loại đạm phù hợp trước tuần này.
Tuần 6: món sau bữa vừa phải. Nhiều gia đình có thói quen ăn trái cây hoặc chè ngay sau cơm. Không cần bỏ, chỉ cần một phần vừa: vài miếng trái cây thay vì nửa đĩa, hoặc một tách trà nóng. Ăn ngay sau bữa thay vì để tới tối, vì món ăn thêm buổi tối thường kéo theo món thứ hai, thứ ba.
Cuối tuần 6, nhìn lại cả mâm. So mâm cơm tuần 6 với mâm cơm tuần 1: vẫn có cơm, có món mặn, có canh, có rau, có tráng miệng. Thứ khác đi là tỉ lệ và cách nấu. Đó chính là mâm cơm bạn có thể giữ trong nhiều năm, không phải sáu tuần. Nếu có thay đổi nào vẫn thấy gượng, hãy giữ phiên bản nhẹ hơn của nó thay vì bỏ hẳn: chấm nhẹ ở bữa trưa nhưng bữa tối vẫn chan một chút, chẳng hạn.
Nhật ký đổi món và câu tự hỏi mỗi tuần
Nhật ký của kế hoạch này xoay quanh một câu hỏi: hôm nay thay đổi của tuần có xuất hiện trong bữa không. Mỗi ngày ghi những dòng sau:
- Thay đổi của tuần, ví dụ "Tuần 3: chấm nhẹ, không chan".
- Bữa trưa và bữa tối: có làm được thay đổi không, ghi có hay chưa.
- Nếu chưa: vì sao (không có người nấu, đi ăn ngoài, quên, thèm).
- Cảm giác no sau bữa, thang một đến năm.
- Có ăn thêm trong vòng hai tiếng sau bữa không.
- Câu tự hỏi cuối tuần: thay đổi nào trong tuần này mình làm được mà gần như không thấy khó?
- Câu tự hỏi cuối tuần: thay đổi nào cần thêm một tuần nữa mới vững?
- Câu tự hỏi cuối tuần: người cùng mâm có nhận ra và có thấy phiền không?
Câu cuối nghe có vẻ lạ nhưng quan trọng. Nếu người nấu hay người cùng ăn thấy phiền, thay đổi đó khó giữ lâu. Khi đó hãy tìm phiên bản nhẹ hơn, ví dụ thay vì bỏ món rán, làm món rán bằng nồi chiên không dầu hoặc chỉ áp chảo.
Ngày trượt: khi đi ăn cỗ, có khách hay người nấu đổi món
Ngày bữa cơm không theo kế hoạch sẽ tới, nhất là khi người khác nấu. Mẹ chồng làm món chả rán con thích, nhà có khách phải làm mâm thịnh soạn, đám giỗ ở quê. Cách xử lý đơn giản là áp dụng những thay đổi mà bạn tự quyết được ngay tại mâm: ăn rau và canh trước, xới một bát vừa, chấm nhẹ, lấy món đạm nạc nhiều hơn món mỡ. Ít nhất ba trong sáu thay đổi luôn nằm trong tay bạn, dù ai nấu.
Đừng bù cho một bữa ăn nhiều bằng cách nhịn bữa sau. Nhịn khiến bữa kế tiếp nữa dễ ăn quá tay, và vòng lặp đó làm hỏng nhiều kế hoạch hơn chính bữa cỗ. Bữa sau cứ ăn như kế hoạch bình thường. Trong nhật ký, ghi bữa cỗ như một dòng bình thường, không đánh dấu thất bại.
Nếu một tuần có quá nhiều bữa trượt vì công việc hay gia đình, kéo dài tuần đó thêm vài ngày thay vì nhảy sang tuần sau. Không có hạn chót cho sáu thay đổi; có người cần tám, mười tuần mới đi hết, và kết quả cuối cùng không khác gì người làm đúng sáu tuần.
Khi nào cần bác sĩ hoặc chuyên gia dinh dưỡng góp ý
Những thay đổi trong bài là hướng chung cho người khoẻ mạnh. Nếu bạn có đái tháo đường, việc đổi lượng cơm và món sau bữa có thể ảnh hưởng tới đường huyết, nhất là khi đang dùng thuốc hạ đường huyết; hãy bàn với bác sĩ điều trị trước khi thay đổi. Người bệnh thận cần lời khuyên riêng về đạm, muối và một số loại rau quả. Người gout cần hỏi về loại đạm nên hạn chế.
Người cao tuổi ăn ít, hay người vừa ốm dậy, không nên tự cắt cơm hay đạm vì dễ thiếu năng lượng và mất cơ. Trẻ em và thanh thiếu niên trong nhà không nên ăn theo kế hoạch giảm cân của người lớn; nếu lo con thừa cân, hãy đưa con đi khám thay vì cho con ăn kiêng.
Cuối cùng, nếu bạn nhận thấy việc chọn món khiến mình lo âu thường trực, ăn xong thấy tội lỗi nặng nề, hoặc bắt đầu bỏ bữa để tránh phải quyết định ăn gì, đó là lúc nên nói chuyện với bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Một kế hoạch đổi món tốt phải làm bữa ăn nhẹ nhõm hơn, không nặng nề hơn.
Câu hỏi thường gặp
Có nên bỏ hẳn cơm trắng để giảm cân nhanh hơn không?
Không cần và thường khó giữ lâu với bữa ăn Việt. Bớt về một bát vừa, kết hợp nhiều rau và đạm, đủ để giảm năng lượng mà vẫn no. Bỏ hẳn cơm dễ khiến bạn thèm và ăn bù bằng thứ khác, nhất là bánh và mì. Người có bệnh nên theo hướng dẫn của bác sĩ.
Gạo lứt có bắt buộc trong kế hoạch này không?
Không bắt buộc. Gạo lứt nhiều chất xơ hơn và giúp một số người no lâu, nhưng nếu cả nhà không quen, bạn có thể trộn một phần nhỏ vào gạo trắng hoặc bỏ qua. Lượng cơm vừa phải quan trọng hơn loại gạo. Tuỳ khẩu vị, khoai lang hay ngô luộc cũng là lựa chọn thay một phần cơm.
Người nấu không muốn đổi cách nấu thì làm thế nào?
Bắt đầu từ những thay đổi bạn tự làm được tại mâm: lượng cơm, thứ tự ăn rau trước, chấm nhẹ. Sau đó đề nghị đổi một món mỗi tuần thay vì cả thực đơn, và nhận phần nấu món đó nếu được. Chuyên mục này có một kế hoạch riêng cho người giảm cân khi ăn cơm gia đình.
Dùng nồi chiên không dầu có thay được món rán không?
Nồi chiên không dầu giúp món giòn với ít dầu hơn rán ngập, nên là một cách thay hợp lý cho tuần 2. Tuy vậy nó vẫn là một cách nấu, không làm thay đổi phần mỡ sẵn có trong nguyên liệu như thịt ba chỉ. Kết hợp với tuần 5 đổi loại đạm thì hiệu quả hơn.
Có cần cân đong thức ăn khi làm theo bảng đổi món không?
Không cần cân đong. Dùng bát, đĩa và bàn tay làm thước: một bát cơm vừa, một phần đạm cỡ lòng bàn tay, rau chiếm khoảng nửa mâm. Cân đong tỉ mỉ dễ làm bạn mệt và khó áp dụng khi ăn chung. Nhật ký chỉ cần ghi có làm được thay đổi hay chưa.
Sau sáu tuần nếu cân chưa giảm nhiều thì nên làm gì?
Đọc lại nhật ký để xem những thay đổi nào chưa đều, nhất là vào cuối tuần, và cách ăn ngoài bữa như đồ uống ngọt, ăn khuya. Thường chỗ hở nằm ngoài mâm cơm. Kết hợp thêm đi bộ hằng ngày cũng giúp. Nếu đã làm đều mà vẫn không thay đổi gì sau vài tháng, nên đi khám.