Bạn nên nhờ bác sĩ, chuyên gia tâm lý hoặc nhóm hỗ trợ khi đã thử thay đổi một thói quen nhiều lần mà vẫn trượt, khi thói quen đã ảnh hưởng rõ đến sức khoẻ, công việc hay gia đình, hoặc khi việc thay đổi kéo theo những phản ứng cơ thể và cảm xúc vượt sức tự xoay xở. Có một số tình huống còn không nên chờ: dừng rượu sau nhiều năm uống nhiều, có ý nghĩ làm hại bản thân, hay ăn uống mất kiểm soát kèm nôn hoặc nhịn đói kéo dài.
Nhờ chuyên môn không có nghĩa là bạn đã thất bại với kế hoạch tự làm. Nó là một chặng của kế hoạch, giống như người tập chạy tìm huấn luyện viên khi bị đau gối. Bài này giúp bạn nhận ra lúc cần, biết ai giúp được việc gì, chuẩn bị hai tuần trước buổi gặp đầu và ghép lời khuyên của chuyên gia vào kế hoạch theo tuần của mình.
Những dấu hiệu cho thấy tự làm không còn đủ
Không có một vạch kẻ chung cho mọi người, nhưng nếu bạn nhận ra mình trong hai ba dòng dưới đây, đó là lúc nên tìm người có chuyên môn:
- Đã đặt kế hoạch và bắt đầu lại ba lần trở lên trong vài tháng, lần nào cũng trượt ở gần cùng một chỗ.
- Thói quen đã gây hậu quả rõ: bác sĩ nhắc khi khám sức khoẻ, đi làm muộn hoặc nghỉ vì say, cãi nhau trong nhà vì chuyện rượu, ăn uống hay tiền bạc.
- Khi giảm hoặc dừng, cơ thể phản ứng mạnh: run tay, vã mồ hôi, tim đập nhanh, mất ngủ nhiều đêm liền, bồn chồn không yên.
- Thói quen đang làm một việc khác cho bạn: uống để ngủ được, hút để bớt lo âu, ăn để quên buồn, mua sắm để thấy nhẹ người. Bỏ nó đi mà không có cách thay thế khiến bạn chênh vênh.
- Cảm giác chán nản, buồn bã, mất hứng thú kéo dài nhiều tuần, không chỉ trong vài ngày đầu thay đổi.
- Người thân lo lắng và nhắc nhiều lần, dù bạn thấy mình vẫn ổn.
- Bạn có bệnh mạn tính, đang dùng thuốc dài ngày, đang mang thai hoặc cho con bú, và kế hoạch thay đổi liên quan đến ăn uống, rượu, thuốc lá hay vận động.
Hãy ghi những dấu hiệu bạn thấy ở mình vào nhật ký, kèm thời gian xuất hiện. Danh sách này sẽ dùng lại khi bạn đi gặp người tư vấn.
Ai giúp được việc gì
Mỗi loại chuyên môn có một thế mạnh khác nhau. Bảng dưới là cách nghĩ đơn giản để bạn biết nên bắt đầu từ đâu; trong thực tế, bác sĩ đầu tiên bạn gặp có thể giới thiệu tiếp đến người phù hợp:
| Người giúp | Hợp với việc gì | Khi nào nên tìm |
|---|---|---|
| Bác sĩ đa khoa, bác sĩ gia đình | Khám tổng quát, đánh giá sức khoẻ trước khi thay đổi, giới thiệu chuyên khoa | Điểm bắt đầu cho hầu hết mọi người, nhất là khi có bệnh nền |
| Phòng tư vấn cai thuốc lá | Kế hoạch bỏ thuốc, trao đổi các nhóm hỗ trợ cai thuốc | Đã thử tự bỏ nhiều lần hoặc cơn thèm quá mạnh |
| Bác sĩ chuyên khoa về sức khoẻ tâm thần, điều trị nghiện | Theo dõi khi giảm, dừng rượu; đánh giá trầm cảm, lo âu đi kèm | Uống nhiều, lâu năm; có triệu chứng cai; buồn chán kéo dài |
| Chuyên gia tâm lý | Tìm hiểu vì sao thói quen bám chặt, tập cách đối phó với cảm xúc và tình huống | Thói quen gắn với căng thẳng, buồn, lo âu; trượt lặp lại theo cảm xúc |
| Chuyên gia dinh dưỡng | Xây chế độ ăn phù hợp bệnh lý, nhịp giảm cân an toàn | Có bệnh mạn tính, ăn uống thất thường, giảm cân nhiều lần không giữ được |
| Nhóm hỗ trợ | Chia sẻ với người cùng hoàn cảnh, giữ nhịp lâu dài | Cần chỗ dựa thường xuyên bên cạnh điều trị hoặc sau giai đoạn đầu |
Những người giúp này không loại trừ nhau. Nhiều người vừa đi khám bác sĩ, vừa gặp chuyên gia tâm lý vài buổi, vừa tham gia một nhóm hỗ trợ. Điều quan trọng là có người theo dõi phần sức khoẻ, và có người giúp phần thói quen, cảm xúc.
Những tình huống phải đi khám ngay, không chờ kế hoạch
Dừng hoặc giảm mạnh rượu sau thời gian dài uống nhiều. Hội chứng cai rượu có thể gây run, vã mồ hôi, ảo giác, lú lẫn, co giật. Người uống nhiều, uống hằng ngày lâu năm cần gặp bác sĩ trước khi dừng, không tự làm theo thử thách trên mạng.
Có ý nghĩ làm hại bản thân. Dù chỉ thoáng qua, hãy nói với người thân và đến ngay cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115. Đây không phải chuyện để chờ đến buổi hẹn tuần sau.
Ăn uống mất kiểm soát kèm nôn ói, nhịn đói nhiều ngày hoặc sụt cân nhanh. Đây là những dấu hiệu cần bác sĩ, chuyên gia đánh giá sớm, không nên tiếp tục bất kỳ kế hoạch giảm cân nào trước khi được khám.
Đau ngực, khó thở, chóng mặt khi bắt đầu vận động. Dừng tập và đi khám. Kế hoạch vận động chỉ nên tiếp tục khi bác sĩ cho phép.
Đang mang thai và chưa bỏ được thuốc lá hay rượu bia. Hãy nói với bác sĩ sản khoa sớm nhất có thể để được tư vấn cách giảm, dừng an toàn cho cả mẹ và thai nhi.
Hai tuần chuẩn bị trước buổi gặp đầu tiên
Buổi gặp đầu tiên thường ngắn, và bạn dễ quên nói những điều quan trọng. Hai tuần chuẩn bị giúp buổi gặp có ích hơn nhiều. Nếu tình huống của bạn thuộc nhóm phải đi khám ngay ở mục trên, bỏ qua phần chuẩn bị này và đi khám luôn:
- Ngày 1–2: đặt lịch. Hỏi bệnh viện hoặc phòng khám gần nhà về khoa phù hợp, cách đặt lịch, giấy tờ cần mang và chi phí dự kiến, bảo hiểm y tế có áp dụng không.
- Ngày 3–10: ghi nhật ký đều mỗi ngày. Lượng thuốc, rượu, bữa ăn hay khoản chi; giờ, tình huống, cảm xúc đi kèm; các lần trượt và phản ứng cơ thể nếu có.
- Ngày 11: liệt kê thuốc và bệnh. Các loại thuốc đang dùng, kể cả thực phẩm chức năng, thuốc nam; các bệnh đã được chẩn đoán; lần khám gần nhất.
- Ngày 12: viết ra các lần đã thử thay đổi. Mỗi lần kéo dài bao lâu, đã dùng cách gì, trượt vì chuyện gì.
- Ngày 13: soạn ba đến năm câu hỏi. Ví dụ: “Với sức khoẻ hiện giờ của mình, nên giảm dần hay dừng hẳn?” — viết bằng lời của chính bạn, đặt câu quan trọng nhất lên đầu.
- Ngày 14: hỏi một người thân có muốn đi cùng không. Người đi cùng có thể nhớ giúp những điều bác sĩ dặn và hiểu cách hỗ trợ bạn sau buổi khám.
Nhóm hỗ trợ: điều có thể mong đợi và cách chọn
Nhóm hỗ trợ là nơi những người cùng đang thay đổi một thói quen gặp nhau định kỳ, trực tiếp hoặc trực tuyến, để kể chuyện, lắng nghe và giữ nhịp cho nhau. Giá trị lớn nhất của nhóm là cảm giác không đơn độc: nghe người khác kể về lần trượt giống hệt mình giúp bạn bớt xấu hổ và học được cách họ đã vượt qua.
Nhóm hỗ trợ không thay cho bác sĩ, nhất là với những người cần theo dõi sức khoẻ khi dừng rượu hay đang có dấu hiệu trầm cảm. Khi chọn nhóm, nên để ý vài điều: nhóm có người điều phối rõ ràng không, có quy tắc giữ bí mật chuyện riêng của thành viên không, có ai bán sản phẩm, thuốc hay khoá học trong nhóm không. Một nhóm lành mạnh khuyến khích bạn đi khám khi cần, không bảo bạn bỏ điều trị.
Bạn có thể hỏi bác sĩ, nhân viên y tế hay phòng công tác xã hội của bệnh viện về các nhóm hỗ trợ đang hoạt động. Thử tham gia hai ba buổi trước khi quyết định có gắn bó hay không; buổi đầu thường ngượng ngùng với hầu hết mọi người.
Những rào cản thường gặp và cách nghĩ khác đi
“Đi khám vì thói quen thì người ta nghĩ mình yếu.” Người có chuyên môn gặp chuyện này hằng ngày và hiểu rằng thói quen như hút thuốc, uống rượu có phần sinh học, không chỉ là chuyện ý chí. Đi khám là lựa chọn của người nghiêm túc với thay đổi.
“Đi khám là bị kê thuốc.” Không phải ai cũng cần dùng thuốc. Bác sĩ sẽ đánh giá, trao đổi các lựa chọn và quyết định cùng bạn. Bạn luôn có quyền hỏi vì sao, có lựa chọn khác không, và tác dụng phụ là gì.
“Không có thời gian.” Một buổi khám thường mất nửa ngày. So với nhiều tháng thử rồi trượt, nửa ngày đó là khoản đầu tư rất nhỏ cho kế hoạch của bạn.
“Không biết bắt đầu từ đâu.” Bắt đầu từ bác sĩ đa khoa hoặc trạm y tế gần nhà là đủ. Họ sẽ chỉ bạn đến đúng nơi tiếp theo.
Sau buổi gặp đầu: ghép lời khuyên vào kế hoạch theo tuần
Ngay trong ngày, viết lại những gì đã được dặn, càng cụ thể càng tốt: cần làm gì, trong bao lâu, khi nào tái khám, dấu hiệu nào phải quay lại sớm. Nếu được kê thuốc hay hướng dẫn dùng một phương pháp hỗ trợ, làm đúng theo chỉ dẫn, không tự tăng giảm và không chia cho người khác dùng.
Sau đó, đưa lời khuyên vào khung tuần quen thuộc của bạn. Ví dụ, nếu chuyên gia tâm lý gợi ý tập một cách đối phó với căng thẳng buổi chiều, đặt nó vào đúng khung giờ hay trượt trong nhật ký và đánh dấu mỗi ngày làm được. Cuối tuần, thêm một câu tự hỏi: những gì được dặn, mình đã làm được bao nhiêu, chỗ nào khó, cần hỏi lại gì ở lần gặp sau.
Mang nhật ký theo mỗi lần tái khám. Nó cho người theo dõi bạn thấy được những thay đổi mà một cuộc trò chuyện mười lăm phút khó nắm bắt hết, và giúp bạn nhìn lại chặng đường đã đi thay vì chỉ nhớ những lần trượt.
Câu hỏi thường gặp
Thử bỏ thuốc bao nhiêu lần thì nên đi khám?
Không có con số chung. Nếu bạn đã tự thử hai ba lần mà lần nào cũng trượt ở gần cùng một chỗ, hoặc cơn thèm làm mất ngủ, bứt rứt kéo dài, nên tìm đến phòng tư vấn cai thuốc hay bác sĩ để có kế hoạch phù hợp hơn.
Người uống rượu nhiều có tự bỏ ở nhà được không?
Người uống nhiều, uống hằng ngày trong thời gian dài không nên tự dừng đột ngột vì có thể gặp hội chứng cai rượu nguy hiểm. Hãy gặp bác sĩ trước để được đánh giá và theo dõi trong quá trình giảm hoặc dừng.
Chuyên gia tâm lý và bác sĩ tâm thần khác nhau thế nào?
Nói chung, bác sĩ có thể chẩn đoán, kê thuốc và theo dõi sức khoẻ, còn chuyên gia tâm lý thường làm việc qua trò chuyện, trị liệu để giúp bạn hiểu và thay đổi cách nghĩ, cách phản ứng. Nhiều người cần cả hai, tuỳ tình trạng.
Đi khám về thói quen có cần mang theo gì không?
Nên mang nhật ký vài tuần gần nhất, danh sách thuốc và bệnh đang có, các lần đã thử thay đổi và vài câu hỏi đã viết sẵn. Những thông tin này giúp người tư vấn hiểu bạn nhanh và đưa ra lời khuyên sát hơn.
Nhóm hỗ trợ trên mạng có đáng tin không?
Có nhóm rất hữu ích, có nhóm thì không. Chọn nhóm có người điều phối, có quy tắc giữ bí mật, không bán thuốc hay sản phẩm, và khuyến khích bạn đi khám khi cần. Nếu nhóm bảo bạn bỏ điều trị, hãy rời đi.
Giảm cân nhiều lần không được thì nên gặp ai?
Bắt đầu với bác sĩ để kiểm tra sức khoẻ và các bệnh có thể ảnh hưởng đến cân nặng, sau đó là chuyên gia dinh dưỡng. Nếu việc ăn gắn chặt với cảm xúc hoặc có dấu hiệu ăn uống mất kiểm soát, chuyên gia tâm lý cũng rất cần thiết.