Ăn quá tay trong một bữa tiệc hay vài ngày nghỉ lễ không xoá được những tuần bạn đã giảm cân đều đặn. Con số nhảy lên trên cân sáng hôm sau phần lớn đến từ nước, muối và thức ăn còn trong đường tiêu hoá, chứ chưa phải toàn bộ là mỡ. Việc đúng cần làm là quay về bữa ăn bình thường ngay từ bữa kế tiếp, không nhịn ăn để “trả nợ”, không tập bù đến kiệt sức, rồi dùng hai tuần sau đó để soi xem chuyện gì đã khiến bữa tiệc trượt khỏi tay.
Bài này dành cho người đang theo một kế hoạch giảm cân vừa sức và vừa đi qua một dịp ăn uống lớn: đám cưới, tiệc tất niên, kỳ nghỉ lễ dài, chuyến về quê. Bạn sẽ có một kế hoạch 14 ngày chia ba chặng, mẫu nhật ký sau dịp lễ, cách chuẩn bị cho dịp tiếp theo và những dấu hiệu cho thấy việc ăn mất kiểm soát cần được bác sĩ hay chuyên gia hỗ trợ.
Con số trên cân sáng hôm sau nói gì và không nói gì
Sau một bữa tiệc nhiều món mặn, nhiều tinh bột và có rượu bia, nhiều người bước lên cân thấy tăng một đến hai cân và hoảng. Nhưng để thật sự tích thêm một cân mỡ, cơ thể cần dư ra một lượng năng lượng rất lớn so với một bữa ăn, kể cả bữa ăn thịnh soạn. Phần tăng nhanh trong một hai ngày chủ yếu là nước giữ lại do muối, do tinh bột được dự trữ kèm nước, cùng với khối lượng thức ăn chưa tiêu hoá hết.
Vì vậy, con số sáng hôm sau là một con số ồn ào, không phải bản án. Nếu bạn ăn uống trở lại bình thường, phần lớn sẽ tự trở về trong vài ngày. Điều thật sự đáng lo không phải một bữa, mà là chuỗi phản ứng sau bữa đó: thấy cân tăng, nghĩ mình hỏng rồi, bỏ luôn kế hoạch, và ăn tiếp như thế thêm một tuần.
Một cách nhìn hữu ích là đặt con số vào nhật ký cân theo tuần thay vì theo ngày. Nếu bạn quen cân hằng ngày, hãy ghi con số sau dịp lễ nhưng đánh dấu nó là “sau tiệc” và chỉ so sánh trung bình của cả tuần với tuần trước. Cách đọc này giúp bạn không bị một ngày cuốn đi, và cũng không tự lừa mình nếu xu hướng thật sự đi lên qua nhiều tuần.
Nếu việc nhìn con số làm bạn quá căng thẳng, có thể tạm cất cân trong ba bốn ngày đầu sau dịp lễ, chỉ ghi bữa ăn, rồi cân lại vào đúng ngày cân cố định trong tuần.
Sáng hôm sau: việc nên làm và việc không nên làm
Phản ứng của bạn trong 24 giờ sau dịp lễ quyết định phần lớn chuyện kế hoạch có đi tiếp được hay không. Bảng dưới đặt hai cột cạnh nhau:
| Tình huống | Nên làm | Không nên làm |
|---|---|---|
| Bữa sáng | Ăn bữa sáng bình thường như ngày thường trong kế hoạch | Nhịn hẳn bữa sáng, bữa trưa để “bù” |
| Vận động | Đi bộ, đạp xe hay tập ở mức quen thuộc | Tập gấp đôi, gấp ba đến kiệt sức |
| Đồ ăn còn thừa | Chia bớt cho người nhà, hàng xóm, cất vào tủ đông | Ăn nốt cho khỏi phí |
| Nước uống | Uống đủ nước lọc, ăn rau và trái cây | Dùng trà, thuốc giảm cân hay thuốc lợi tiểu để “xả” |
| Suy nghĩ | Ghi lại bữa tiệc vào nhật ký như một dữ kiện | Tự mắng, tuyên bố bỏ kế hoạch |
Nhịn ăn để bù thường gây hiệu ứng ngược: đến chiều tối bạn đói cồn cào và dễ ăn quá tay lần nữa, tạo thành vòng lặp ăn nhiều rồi nhịn rồi lại ăn nhiều. Các loại trà, viên uống hứa hẹn “xả mỡ” hay đào thải nước không giải quyết chuyện gì mà còn có thể gây hại; nếu cần dùng bất kỳ sản phẩm nào cho cân nặng, hãy hỏi bác sĩ trước.
Ngày 1 đến ngày 3: về lại bữa ăn quen thuộc
Ba ngày đầu không phải lúc siết chặt hơn, mà là lúc đưa mọi thứ về đúng nếp cũ. Mỗi ngày chỉ cần làm đủ những việc sau:
- Ăn đủ ba bữa theo kế hoạch đã có, đúng giờ quen thuộc. Bữa trưa và bữa tối nên có nửa đĩa rau, một phần đạm vừa phải, cơm hoặc tinh bột ở lượng bạn thường ăn khi giảm cân.
- Dọn đồ ăn tiệc khỏi tầm mắt. Bánh, mứt, xôi, chè còn lại đặt vào hộp kín, cất ngăn trên cùng hoặc tặng bớt. Những gì nằm trên bàn sẽ được ăn.
- Đi bộ sau bữa tối mười lăm đến hai mươi phút nếu sức khoẻ cho phép, không phải để đốt bữa tiệc mà để lấy lại nhịp sinh hoạt.
- Ngủ đủ. Dịp lễ thường kéo theo thức khuya; thiếu ngủ khiến hôm sau thèm đồ ngọt và đồ nhiều dầu mỡ hơn.
- Ghi nhật ký mỗi tối, kể cả những bữa bạn thấy chưa ổn. Ghi thật giúp bạn nhìn ra khác biệt giữa ngày tiệc và ngày thường.
Cuối ngày thứ ba, nếu cân giảm về gần mức trước dịp lễ, đó là dấu hiệu phần tăng chủ yếu là nước. Nếu chưa, cũng đừng vội, cứ giữ nếp thêm một tuần rồi đọc lại xu hướng.
Ngày 4 đến ngày 14: đọc lại bữa tiệc và chuẩn bị cho dịp sau
Ngày 4–5: viết lại diễn biến dịp lễ. Bạn ăn nhiều nhất ở bữa nào, món gì, đang ở cạnh ai, có đang đói từ trước không. Rất nhiều người nhận ra mình đã nhịn cả ngày để “để dành bụng”, rồi đến tối ăn gấp đôi bình thường.
Ngày 6–7: câu tự hỏi cuối tuần thứ nhất. Mình đã về lại được nếp ăn chưa? Bữa nào trong tuần vẫn còn kéo dài theo kiểu ngày tiệc? Mình đang ngủ mấy tiếng mỗi đêm?
Ngày 8–10: lập “kịch bản dịp lễ” cho lần sau. Ăn nhẹ một bữa trước khi đi tiệc thay vì nhịn; khi đến bàn tiệc, lấy rau và món đạm trước; chọn hai ba món mình thật sự thích để thưởng thức chậm, bỏ qua những món ăn chỉ vì có sẵn.
Ngày 11–12: tập nói lời từ chối. Câu như “Cháu no rồi, để cháu xin phần mang về cho mẹ” hay “Món này ngon quá, cho em ít thôi để còn thử món khác” giúp bạn không phải ăn thêm chỉ vì ngại.
Ngày 13–14: câu tự hỏi cuối tuần thứ hai. Trung bình cân tuần này so với tuần trước dịp lễ thế nào? Kịch bản cho dịp tiếp theo đã có chưa? Điều gì mình làm tốt hơn lần trước?
Mẫu nhật ký sau dịp lễ
Nhật ký trong hai tuần sau dịp lễ không cần đếm từng con số năng lượng. Mỗi ngày ghi năm ô, mất chưa tới hai phút:
- Ba bữa chính: ghi món, ước lượng bằng mắt như “một bát cơm vơi, nửa đĩa rau, hai miếng cá”.
- Ăn ngoài bữa: món gì, lúc mấy giờ, vì đói thật hay vì thấy đồ ăn để sẵn.
- Mức đói trước bữa: tự chấm từ 1 là no căng đến 5 là rất đói; bữa ăn quá tay thường bắt đầu ở mức 5.
- Ngủ và vận động: mấy giờ ngủ, có đi bộ hay tập không.
- Một dòng cảm xúc: nhẹ nhõm, áy náy, mệt, bực; ghi để biết cảm xúc nào đi cùng những lần ăn nhiều.
Sau hai tuần, đọc lại cả mười bốn ngày. Nếu thấy những lần ăn ngoài bữa đều rơi vào tối muộn khi mệt, đó là chỗ cần chuẩn bị, không phải dịp lễ. Mẫu này cũng dùng được cho mọi dịp ăn uống tiếp theo: giữ nguyên năm ô, chỉ đổi tên dịp ở đầu trang.
Khi các dịp lễ nối tiếp nhau: mùa cưới, cuối năm, Tết
Có những giai đoạn dịp nọ nối dịp kia: tháng có ba đám cưới, tuần tất niên ở công ty rồi tất niên ở hội đồng hương, sau đó là Tết. Trong những giai đoạn này, mục tiêu hợp lý không phải là tiếp tục giảm cân như bình thường mà là giữ cân. Đổi mục tiêu ngay từ đầu mùa giúp bạn không cảm thấy thất bại liên tục chỉ vì cân không xuống.
Cách làm là chia tuần thành ngày có tiệc và ngày thường. Ngày có tiệc, áp dụng kịch bản đã viết: ăn nhẹ trước, chọn món, ăn chậm, uống nước lọc xen kẽ. Ngày thường, giữ đúng thực đơn quen thuộc và vận động như kế hoạch. Không cố ăn thật ít ở ngày thường để “tích điểm” cho ngày tiệc, vì cách đó làm bạn đói và dễ mất kiểm soát hơn.
Khi mùa qua đi, quay lại mục tiêu giảm cân từ tuần đầu tiên không còn dịp lớn nào. Nếu cả mùa bạn chỉ tăng nhẹ hoặc đứng yên, đó là một kết quả tốt, đáng ghi vào nhật ký như một chặng hoàn thành chứ không phải một chặng bỏ dở.
Khi ăn quá tay không còn là chuyện dịp lễ: lúc cần chuyên gia
Ăn nhiều trong một bữa tiệc là chuyện bình thường. Nhưng có những dấu hiệu cho thấy việc ăn đã vượt ra khỏi phạm vi một kế hoạch tự làm: thường xuyên ăn rất nhiều trong thời gian ngắn và cảm thấy không thể dừng lại, ăn lén vì xấu hổ, sau khi ăn thì tìm cách nôn ra hoặc nhịn đói nhiều ngày, cân nặng lên xuống thất thường, hay cảm thấy tội lỗi nặng nề sau gần như mọi bữa.
Nếu bạn nhận ra mình trong những dòng trên, hãy tìm đến bác sĩ, chuyên gia dinh dưỡng hoặc chuyên gia tâm lý. Đây là những vấn đề có thể được hỗ trợ, và càng được giúp sớm càng tốt. Bài viết này không thay thế được buổi khám, và những kế hoạch giảm cân theo tuần không phù hợp với người đang gặp khó khăn trong quan hệ với đồ ăn.
Người có bệnh mạn tính như tiểu đường, bệnh thận, tim mạch, người đang mang thai hoặc cho con bú cũng nên hỏi bác sĩ trước khi điều chỉnh chế độ ăn sau một giai đoạn ăn uống thất thường, vì nhu cầu của từng người khác nhau. Khi đi khám, mang theo nhật ký hai tuần là cách nhanh nhất để người tư vấn hiểu bạn đang ăn thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Sau bữa tiệc cân tăng hai cân thì có phải đã tăng hai cân mỡ không?
Thường là không. Phần tăng nhanh sau một hai ngày chủ yếu là nước giữ lại do muối và tinh bột, cùng với thức ăn chưa tiêu hoá hết. Nếu ăn uống trở lại bình thường, phần lớn con số này sẽ giảm dần trong vài ngày.
Có nên nhịn ăn một ngày sau khi ăn quá nhiều không?
Không nên. Nhịn bù dễ làm bạn đói cồn cào và ăn quá tay lần nữa vào buổi tối hoặc hôm sau. Cách an toàn hơn là ăn bữa sáng bình thường và giữ đủ ba bữa theo kế hoạch đã có.
Tập thể dục gấp đôi có đốt hết bữa tiệc không?
Tập gấp đôi trong một hai ngày ít khi bù được và dễ gây đau mỏi, chấn thương, khiến bạn bỏ tập luôn những ngày sau. Giữ mức vận động quen thuộc và đều đặn có ích hơn một buổi tập quá sức.
Dịp Tết kéo dài cả tuần thì nên giảm cân hay giữ cân?
Với hầu hết mọi người, giữ cân là mục tiêu hợp lý hơn trong tuần Tết. Đổi mục tiêu ngay từ đầu giúp bạn không thấy mình thất bại mỗi ngày, rồi sau Tết quay lại kế hoạch giảm cân từ tuần đầu tiên không còn tiệc.
Làm sao từ chối khi người lớn trong nhà cứ gắp thức ăn cho mình?
Một câu nhẹ nhàng như “Cháu ăn món này nhiều rồi, để cháu tự lấy dần” hoặc xin phép mang phần về thường giữ được không khí vui. Ăn chậm và để bát còn một ít cũng giúp người lớn bớt gắp thêm.
Khi nào việc ăn nhiều cần đi khám?
Khi bạn thường xuyên ăn rất nhiều mà không dừng được, ăn lén vì xấu hổ, tìm cách nôn ra hoặc nhịn đói sau khi ăn, hay cảm thấy tội lỗi nặng nề sau hầu hết các bữa. Những dấu hiệu này cần bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý hỗ trợ.