Cách giữ lịch vận động qua mùa mưa và mùa rét là chuẩn bị sẵn ba phương án cho mỗi buổi: phương án ngoài trời khi thời tiết thuận, phương án có mái che như hành lang, cầu thang, nhà văn hoá, và phương án trong phòng mười lăm phút khi không thể ra khỏi nhà. Tối chủ nhật xem dự báo cả tuần, gán sẵn phương án cho từng ngày, thế là trời đổ mưa lúc năm giờ chiều cũng không làm bạn bỏ buổi.
Thói quen mới dễ gãy nhất không phải vào ngày lười mà vào ngày thời tiết xấu, vì mưa và rét cho ta một lý do nghe rất hợp lý để nghỉ. Một hôm nghỉ không sao, nhưng mưa dầm cả tuần ở miền Trung hay một đợt rét đậm kéo dài ở miền Bắc có thể làm đứt một chuỗi đã giữ được hai tháng.
Người có bệnh tim mạch, tăng huyết áp, hen, bệnh phổi mạn tính, người cao tuổi và người đang mang thai nên hỏi bác sĩ về vận động ngoài trời trong những ngày rét đậm hoặc không khí ô nhiễm.
Ba phương án cho một buổi tập
Bảng dưới là khung chung. Bạn điền phương án cụ thể theo nơi mình ở; điều quan trọng là cả ba đều được viết ra trước, không phải nghĩ lúc trời đã mưa.
| Phương án | Khi nào dùng | Ví dụ | Thời lượng |
|---|---|---|---|
| A — ngoài trời | Trời khô, không giông, không rét đậm | Đi bộ nhanh quanh hồ, chạy chậm ở sân trường, đạp xe đường đê | Như kế hoạch |
| B — có mái che | Mưa nhỏ, trời lạnh nhưng không quá rét | Đi cầu thang bộ chung cư, đi bộ trong hành lang dài, nhà văn hoá khu phố, trung tâm thương mại lúc vắng | Như kế hoạch hoặc ngắn hơn chút |
| C — trong phòng | Mưa giông, ngập, rét đậm, ô nhiễm nặng, hoặc không đi được | Đi nhanh tại chỗ, ngồi đứng khỏi ghế, chống đẩy vào tường, nâng hông, giãn cơ | 15–20 phút |
| Dự phòng cuối | Ngày bận lại trùng mưa | Năm phút giãn cơ trước khi ngủ, ghi nhật ký là đã làm | 5 phút |
Hàng cuối nghe có vẻ không đáng kể, nhưng nó giữ cho chuỗi ngày không bị đứt. Với thói quen đang hình thành, việc “vẫn làm một chút” vào ngày tệ quan trọng hơn việc làm đủ vào ngày đẹp trời.
Tối chủ nhật: lập kế hoạch tuần theo dự báo
Mất khoảng năm phút mỗi tuần. Làm vào một giờ cố định, ví dụ sau bữa tối chủ nhật.
- Mở dự báo thời tiết bảy ngày của nơi bạn ở, xem ngày nào có mưa, mưa vào buổi nào, ngày nào có đợt không khí lạnh tràn về.
- Với mỗi ngày tập, ghi chữ A, B hoặc C vào sổ. Ở miền Nam mùa mưa, mưa thường dồn vào buổi chiều, nên những ngày đó có thể dời buổi tập sang sáng sớm và giữ phương án A.
- Với ngày đánh dấu B, chọn sẵn chỗ: cầu thang toà nhà, hành lang cơ quan giờ nghỉ trưa, nhà văn hoá có mở cửa tối.
- Với ngày đánh dấu C, quyết định trước bài tập trong phòng sẽ là gì và để sẵn tấm thảm ở góc phòng.
- Chuẩn bị đồ: áo mưa gọn, áo khoác mỏng nhiều lớp, mũ len, găng tay cho những ngày rét; giày phụ khi giày chính bị ướt.
- Báo người nhà lịch của tuần nếu buổi tập dời sang sáng sớm, để không ai bất ngờ.
Dự báo không đúng hoàn toàn, nhưng đủ để bạn không bị bất ngờ. Khi trời thay đổi giữa chừng, chỉ cần nhảy từ A sang B hoặc C, không cần nghĩ lại từ đầu.
Ngày mưa: an toàn trước, bài tập sau
Có sấm sét thì vào trong. Không vận động ngoài trời khi có giông sét, đặc biệt ở bãi trống, bờ đê, sân vận động, dưới gốc cây đơn lẻ. Chuyển ngay sang phương án B hoặc C, chờ hết giông.
Không lội qua đường ngập. Nước ngập che mất ổ gà, nắp cống hở, dây điện rơi. Ngày mưa lớn, đi bộ hay chạy qua đoạn ngập không đáng để đánh đổi. Chọn đường cao hoặc tập trong nhà.
Mặt đường trơn thì giảm nhịp. Vạch sơn, nắp cống, gạch lát vỉa hè, lá rụng rất trơn khi ướt. Bước ngắn hơn, chậm hơn, tránh chạy xuống dốc. Giày đế bám tốt quan trọng hơn giày nhẹ.
Mưa nhỏ, trời mát vẫn có thể đi. Nhiều người thấy đi bộ trong mưa phùn khá dễ chịu nếu mặc áo mưa gọn, mũ có vành. Về nhà thay đồ khô ngay, lau khô tóc, uống nước ấm.
Cầu thang bộ là phòng tập miễn phí. Nếu ở chung cư hoặc làm việc trong toà nhà cao tầng, đi lên vài tầng rồi đi bộ xuống, lặp lại vài lượt là bài vận động tim mạch tốt vào ngày mưa. Bám tay vịn khi xuống, bắt đầu với ít tầng, và tránh giờ cao điểm người qua lại.
Mỗi miền một kiểu thời tiết: chỉnh lịch theo nơi bạn sống
Ở miền Nam, mùa mưa thường kéo dài nhiều tháng giữa năm, mưa hay đến vào buổi chiều, ào xuống một lúc rồi tạnh. Với kiểu mưa này, cách đơn giản nhất là dời buổi vận động sang sáng sớm trong suốt mùa mưa, hoặc giữ giờ chiều nhưng chờ mưa tạnh rồi mới đi. Người ở Thành phố Hồ Chí Minh hay Cần Thơ thường không cần nhiều phương án C, mà cần một giờ tập linh hoạt.
Ở miền Trung, mùa mưa bão rơi vào khoảng cuối năm, có những đợt mưa dầm nhiều ngày liền kèm gió mạnh, ngập lụt. Đây là lúc phương án B và C phải dùng thường xuyên. Khi có cảnh báo bão, lũ, ưu tiên an toàn của gia đình; việc tập có thể chờ, chỉ cần vài phút giãn cơ trong nhà để giữ chuỗi.
Ở miền Bắc, mùa đông có rét đậm, rét hại, sang xuân là những đợt nồm ẩm. Phương án A vẫn dùng được vào những ngày hanh khô có nắng, nên dời giờ ra trưa hoặc đầu giờ chiều khi trời ấm hơn thay vì sáng sớm. Ở vùng núi phía Bắc như Lào Cai, Cao Bằng, nhiệt độ có thể xuống rất thấp, người tập ngoài trời cần cẩn thận gấp đôi.
Dù ở đâu, mùa thời tiết xấu là dịp tốt để thử một hình thức trong nhà mà bạn chưa từng thử: một lớp tập ở nhà văn hoá phường, bơi ở bể có mái che, cầu lông trong nhà thi đấu. Khi trời đẹp trở lại, có thể bạn giữ được cả hai.
Ngày rét đậm, ngày nồm và ngày không khí xấu
Ở miền Bắc, những đợt rét đậm thường rơi vào khoảng cuối năm đến đầu xuân. Không khí lạnh làm mạch máu co lại, nhiều người thấy khó vào nhịp hơn và huyết áp có thể tăng. Nếu vẫn tập ngoài trời, khởi động kỹ năm đến mười phút trong nhà trước khi ra ngoài, mặc nhiều lớp mỏng thay vì một áo dày để cởi bớt khi ấm người, giữ ấm đầu, tay, cổ. Người có bệnh tim mạch, tăng huyết áp nên tránh ra ngoài lúc sáng sớm trời rét nhất và hỏi bác sĩ về giờ tập thích hợp.
Những ngày nồm ẩm, sàn nhà, cầu thang, vỉa hè lát gạch đọng hơi nước và rất trơn. Đây là lúc nên cẩn thận với phương án B ở cầu thang: lau khô bậc, đi chậm, luôn vịn tay. Tập trong phòng thì trải thảm có mặt bám, tránh tập chân trần trên nền gạch ướt.
Một số thời điểm trong năm, không khí ở các thành phố lớn bị ô nhiễm nặng. Những ngày chỉ số chất lượng không khí xấu, đặc biệt với người có hen, bệnh phổi hay tim mạch, nên chuyển sang tập trong nhà, đóng cửa sổ khi tập và giảm cường độ.
Dù trời lạnh, bạn vẫn đổ mồ hôi khi vận động. Uống nước trước và sau buổi tập dù không thấy khát, và thay áo ướt ngay khi về để không bị lạnh người.
Mẫu nhật ký có cột phương án
Thêm một cột vào nhật ký vận động: hôm đó dùng phương án nào. Sau một tháng, bạn sẽ thấy rõ mình phụ thuộc vào thời tiết đến đâu. Ví dụ giả định một tuần mưa dầm:
| Ngày | Dự kiến | Đã dùng | Thời lượng | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Thứ Hai | A | A | 30 phút | Đi sáng sớm trước mưa |
| Thứ Ba | A | B | 25 phút | Mưa lúc 17 giờ, đi cầu thang 8 tầng |
| Thứ Năm | B | C | 15 phút | Rét, tập trong phòng khách |
| Thứ Bảy | A | Dự phòng cuối | 5 phút | Đám cưới cả ngày, giãn cơ trước khi ngủ |
Tối chủ nhật, trả lời năm câu. Một: tuần này có buổi nào bỏ hẳn vì thời tiết không. Hai: phương án B và C có thật sự dùng được không, chỗ nào cần sửa. Ba: thời tiết kiểu nào làm mình ngại nhất. Bốn: đồ dùng nào còn thiếu. Năm: tuần tới đổi giờ hay đổi chỗ ra sao.
Nếu nhật ký cho thấy phương án C luôn bị bỏ qua, có thể nó quá dài hoặc quá nhàm. Rút xuống mười phút với ba động tác bạn thích nhất là đủ.
Khi nào cần hỏi bác sĩ và những dấu hiệu phải dừng
Thời tiết khắc nghiệt làm tăng gánh lên tim, phổi và khớp. Một số người cần có ý kiến chuyên môn trước khi giữ lịch tập ngoài trời qua mùa rét.
- Hỏi bác sĩ nếu bạn có bệnh tim mạch, tăng huyết áp, hen, bệnh phổi mạn tính, tiểu đường, đau khớp tăng khi trời lạnh, đang mang thai, hoặc là người cao tuổi lần đầu tập đều.
- Dừng ngay và tìm cấp cứu nếu đau thắt hay nặng ngực, khó thở dữ dội, chóng mặt, sắp ngất, tim đập loạn khi đang tập, nhất là trong giá lạnh.
- Dừng và vào chỗ ấm nếu run lập cập không ngừng, tê cứng ngón tay chân, nói líu lưỡi hay lơ mơ — đây có thể là dấu hiệu bị lạnh quá mức, cần ủ ấm và tìm trợ giúp y tế.
- Người hen, bệnh phổi thấy ho, khò khè tăng khi tập trong không khí lạnh hoặc ô nhiễm nên chuyển vào trong nhà và trao đổi với bác sĩ điều trị.
- Bị trượt ngã mà đau nhiều, sưng, không chịu lực được thì đi khám thay vì cố đi tiếp.
Mục đích của phương án dự phòng là giữ thói quen, không phải đấu với thời tiết. Ngày quá xấu, phương án đúng là ở nhà, tập mười lăm phút và ghi nhật ký.
Câu hỏi thường gặp
Trời mưa có nên chạy bộ không?
Mưa nhỏ, không có giông sét và đường không ngập thì vẫn có thể chạy chậm với giày bám tốt, nhưng cần giảm nhịp ở đoạn trơn. Mưa giông, mưa lớn hoặc đường ngập thì nên chuyển sang tập trong nhà để tránh trượt ngã và các rủi ro về điện.
Trời lạnh có cần khởi động lâu hơn không?
Có. Khi trời rét, cơ và khớp cần thêm thời gian để ấm lên. Khởi động năm đến mười phút trong nhà trước khi ra ngoài, như đi tại chỗ, xoay khớp, ngồi đứng chậm, giúp bạn vào nhịp dễ hơn và đỡ cứng người.
Tập trong nhà mười lăm phút có đủ thay một buổi đi bộ không?
Không hoàn toàn bằng về thời lượng, nhưng với mục tiêu giữ thói quen thì đủ. Một vài ngày tập ngắn trong tuần mưa không làm bạn mất sức đáng kể, trong khi bỏ hẳn cả tuần dễ khiến việc quay lại khó hơn nhiều.
Đi cầu thang bộ có hại gối không?
Với người có gối khoẻ, đi lên cầu thang là bài tập tốt. Đi xuống làm gối chịu lực nhiều hơn, nên đi chậm và vịn tay. Người đau gối, thoái hoá khớp nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên viên vật lý trị liệu trước, và có thể đi lên bằng cầu thang, xuống bằng thang máy.
Mùa đông có nên tắm ngay sau khi tập không?
Nên nghỉ vài phút cho mồ hôi ráo và nhịp tim chậm lại, lau khô người, rồi tắm nước ấm trong phòng kín gió. Tránh tắm nước quá lạnh hay ra chỗ gió lùa khi người còn đang nóng và ướt mồ hôi.
Làm sao biết hôm nay không khí có xấu không?
Nhiều ứng dụng thời tiết và trang của cơ quan môi trường công bố chỉ số chất lượng không khí theo giờ. Ngày chỉ số ở mức kém hoặc xấu, người có bệnh hô hấp, tim mạch, người cao tuổi và trẻ nhỏ nên hạn chế vận động mạnh ngoài trời.