Nhật ký cơn thèm là một dòng ghi ngắn mỗi khi bạn thấy muốn hút: giờ, chỗ, đang làm gì, cảm xúc, mức thèm và đã làm gì thay. Sau hai tuần, những dòng ấy cho bạn thấy cơn thèm không đến ngẫu nhiên mà theo quy luật, và quy luật đó chỉ ra đúng chỗ cần chuẩn bị.
Bài này đưa mẫu ghi trong khoảng mười giây, cách giữ thói quen ghi khi đang bận, và cách đọc lại sau hai tuần bằng ba câu hỏi. Nhật ký này dùng được cả trước ngày dừng (ghi những lần hút) và sau ngày dừng (ghi những lần thèm).
Vì sao nên ghi lại từng cơn thèm
Trí nhớ về cơn thèm rất kém tin cậy. Cuối ngày, nhiều người chỉ nhớ “hôm nay thèm suốt” hoặc “hôm nay cũng ổn”, trong khi thực tế cơn thèm dồn vào ba bốn lúc cụ thể. Không biết những lúc đó là gì, bạn chỉ có thể chuẩn bị chung chung: mang theo kẹo, cố gắng chịu đựng.
Ghi lại từng cơn giúp bạn thấy ba điều. Thứ nhất, giờ và chỗ: có những khung giờ, những địa điểm lặp lại đều đặn. Thứ hai, cảm xúc: buồn chán, tức giận, vui vẻ hay mệt mỏi đều có thể là tín hiệu, và mỗi người có một cảm xúc kích hoạt mạnh nhất. Thứ ba, độ dài và mức độ: phần lớn cơn thèm qua đi trong vài phút, và cơn thèm thường thưa dần theo tuần. Nhìn thấy con số đi xuống trên giấy là một nguồn động viên cụ thể.
Nhật ký cũng giúp bạn trò chuyện với bác sĩ hoặc người tư vấn hiệu quả hơn. Thay vì nói “em thèm lắm”, bạn có thể cho họ xem: mười hai cơn một ngày trong tuần đầu, phần lớn vào buổi sáng, mức thèm 4 đến 5. Thông tin như vậy giúp người có chuyên môn đánh giá đúng hơn.
Mẫu ghi một dòng: sáu ô, khoảng mười giây
Mẫu cố ý dùng chữ viết tắt và con số để ghi nhanh. Bạn có thể kẻ sẵn sáu cột trong một cuốn sổ nhỏ hoặc tạo ghi chú trên điện thoại có sẵn tiêu đề các ô.
| Ô | Ghi gì | Ví dụ giả định |
|---|---|---|
| Giờ | Giờ phút lúc cơn thèm bắt đầu | 9:40 |
| Chỗ | Một hai chữ về địa điểm | quán cà phê dưới công ty |
| Đang làm gì | Việc ngay trước đó | vừa họp xong |
| Cảm xúc | Một chữ: chán, bực, lo, mệt, vui, trống | bực |
| Mức thèm | Từ 1 (thoáng qua) đến 5 (rất mạnh) | 4 |
| Đã làm gì và kết quả | Việc thay thế, cơn thèm qua sau bao lâu, có hút không | đi cầu thang, khoảng 5 phút, không hút |
Ghi càng gần lúc cơn thèm xảy ra càng chính xác. Nếu không thể ghi ngay, chỉ ghi giờ và mức thèm, phần còn lại điền vào buổi trưa hoặc buổi tối khi còn nhớ. Một dòng thiếu ô vẫn tốt hơn không có dòng nào.
Giữ thói quen ghi khi đang bận
Gắn việc ghi với việc thay thế. Khi cơn thèm tới, việc đầu tiên là ghi giờ và mức thèm. Chính việc lấy sổ, viết vài chữ đã là một hành động thay thế, làm tay bận và kéo dài thời gian để cơn thèm qua.
Để sổ ở nơi bạn từng để bao thuốc. Túi áo ngực, ngăn xe máy, góc bàn làm việc. Tay quen tìm bao thuốc ở đâu thì để cuốn sổ ở đó.
Chấp nhận ghi không đầy đủ. Ngày bận, chỉ ghi một chữ số mức thèm cạnh giờ cũng được. Mục đích là có dữ liệu, không phải có cuốn sổ đẹp.
Tổng kết tối chỉ một dòng. Cuối ngày ghi thêm: tổng số cơn, cơn mạnh nhất, ngủ có ngon không. Việc này mất chưa tới một phút.
Có người nhắc. Nhờ người nhà hoặc người bạn đồng hành hỏi mỗi tối: “Hôm nay ghi chưa?” Một lời nhắc đơn giản giúp bạn ghi đều qua hai tuần đầu, khi việc ghi chưa thành thói quen.
Đọc lại sau hai tuần: ba câu hỏi
Sau mười bốn ngày, bạn có khoảng vài chục đến hơn trăm dòng. Dành nửa giờ vào cuối tuần để đọc lại theo các bước sau:
- Đếm số cơn mỗi ngày và chép thành một dãy số. Nhìn xem dãy có đi xuống không, ngày nào bất thường cao.
- Câu hỏi 1 — Khi nào? Gạch chân giờ của các cơn mức 4 và 5. Thường bạn sẽ thấy hai ba khung giờ lặp lại.
- Câu hỏi 2 — Ở đâu và với ai? Liệt kê những chỗ xuất hiện nhiều nhất. Có chỗ nào bạn có thể tránh, có chỗ nào phải đi nên cần chuẩn bị riêng?
- Câu hỏi 3 — Cảm xúc nào? Đếm số lần mỗi cảm xúc. Nếu “bực” và “lo” chiếm phần lớn, kế hoạch cần thêm cách xử lý căng thẳng; nếu “chán” và “trống” nhiều, cần thêm việc lấp khoảng trống.
- Đọc cột “đã làm gì”, khoanh những việc thay thế làm cơn thèm qua nhanh nhất.
- Viết ba thay đổi cho hai tuần tiếp theo, mỗi thay đổi nhắm vào một quy luật vừa tìm ra.
Ví dụ giả định: sau hai tuần, một giáo viên ở Lâm Đồng thấy cơn mạnh nhất luôn rơi vào khoảng nghỉ giữa hai tiết buổi chiều, cảm xúc ghi là “mệt”. Thay đổi của chị: ăn nhẹ một quả chuối trước giờ chiều và ra sân trường đi bộ một vòng trong giờ nghỉ, thay vì ngồi phòng giáo viên.
Những quy luật hay gặp và cách đổi kế hoạch
Khi đọc nhật ký, nhiều người bắt gặp những mẫu dưới đây. Mỗi mẫu gợi ý một hướng chỉnh kế hoạch khác nhau.
- Cơn mạnh dồn vào buổi sáng: phần lệ thuộc nicotin có thể cao; cân nhắc hỏi bác sĩ, dược sĩ về hỗ trợ, đồng thời đổi trình tự buổi sáng.
- Cơn gắn với một người hoặc một nhóm: nói chuyện trước với người đó, hoặc đổi cách gặp trong vài tuần đầu.
- Cơn gắn với rượu bia: rượu bia là điểm kích hoạt mạnh; tạm tránh hoặc giảm, chuẩn bị kế hoạch riêng cho các buổi tiệc.
- Cơn tăng vào cuối tuần: thời gian rảnh nhiều mà không có kế hoạch; lên lịch hoạt động cụ thể cho thứ Bảy, Chủ nhật.
- Cơn tăng đột ngột sau một tuần ổn: thường do một sự kiện căng thẳng hoặc chủ quan; xem lại dòng hôm đó để biết chuyện gì xảy ra.
- Số cơn giảm nhưng mức thèm vẫn 5: những cơn còn lại là cơn khó nhất, cần việc thay thế mạnh hơn hoặc hỗ trợ chuyên môn.
Đừng dùng nhật ký để trách mình. Một ngày nhiều cơn chỉ là dữ liệu, không phải bằng chứng bạn yếu kém. Câu hỏi luôn là: từ dữ liệu này, tuần tới mình chuẩn bị gì khác?
Hai tuần nhật ký của một người: ví dụ giả định
Anh Tuấn, thợ điện ở Quảng Ninh, ghi nhật ký từ ngày dừng. Tuần đầu, dãy số cơn mỗi ngày của anh là mười bốn, mười sáu, mười hai, mười, mười một, chín, mười ba. Ngày thứ bảy tăng lên vì là ngày giỗ ở quê, nhiều người hút. Tuần hai, dãy số xuống còn tám, bảy, bảy, sáu, năm, sáu, bốn.
Khi đọc lại, anh thấy các cơn mức 4 và 5 dồn vào hai lúc: khoảng nửa tiếng đầu khi tới công trình, lúc anh em đứng chờ vật tư, và lúc ngồi xe về buổi chiều. Cột cảm xúc ghi chủ yếu là “chán” và “mệt”, rất ít “bực”. Cột “đã làm gì” cho thấy uống nước và đi kiểm tra dây trước khi bắt đầu giúp cơn thèm buổi sáng qua nhanh nhất; còn trên xe về, nhai kẹo không đủ.
Ba thay đổi anh viết cho hai tuần tiếp theo: tới công trình là đi kiểm tra vật tư ngay chứ không đứng chờ; trên xe về thì gọi điện cho vợ hoặc nghe một chương trình trò chuyện; báo trước với gia đình rằng dịp giỗ tháng sau anh sẽ ngồi mâm không hút thuốc. Không cần lời khuyên chung nào, chính nhật ký đã chỉ ra chỗ phải sửa.
Nhật ký giấy hay điện thoại, và giữ đến bao giờ
Sổ giấy có ưu điểm là không làm bạn sa vào mạng xã hội khi mở ra, và việc viết tay làm tay bận lâu hơn. Ghi chú điện thoại thì luôn có sẵn, dễ tìm kiếm khi đọc lại, phù hợp với người làm việc ngoài đường. Nhiều người dùng cả hai: ghi nhanh trên điện thoại trong ngày, tối chép tổng kết vào sổ. Nếu dùng điện thoại, tắt bớt thông báo khi mở ghi chú để không bị kéo đi.
Giữ nhật ký đầy đủ trong ít nhất hai đến bốn tuần đầu sau ngày dừng. Sau đó có thể chuyển sang chỉ ghi những cơn mức 3 trở lên, rồi chỉ ghi tổng kết mỗi tuần. Đừng bỏ hẳn quá sớm; những dịp như Tết, tiệc cưới, chuyến công tác dài có thể đánh thức cơn thèm sau nhiều tháng, và một dòng nhật ký lúc ấy giúp bạn bình tĩnh nhìn lại.
Nếu bạn đang theo nhiều kế hoạch thay đổi cùng lúc, chẳng hạn vừa bỏ thuốc vừa bớt rượu bia, nên giữ nhật ký cơn thèm thuốc riêng một trang, tránh trộn lẫn khiến khó đọc lại. Trang có chuyên mục riêng về cách ghi nhật ký cho nhiều thói quen.
Khi nhật ký cho thấy cần người giúp
Nhật ký có lúc chỉ ra rằng bạn đang đi một mình quá sức. Những dấu hiệu nên đem cuốn sổ tới bác sĩ: số cơn không giảm sau hai đến ba tuần; mức thèm hầu hết là 5; bạn hút lại nhiều lần dù đã chuẩn bị kỹ; giấc ngủ kém kéo dài. Bác sĩ có thể đánh giá mức lệ thuộc và cân nhắc các nhóm hỗ trợ như sản phẩm thay thế nicotin hoặc thuốc kê đơn, tuỳ tình trạng sức khoẻ; bài này không nêu tên thuốc hay liều.
Nếu cột cảm xúc liên tục ghi buồn, trống rỗng, lo âu, hoặc bạn có ý nghĩ làm hại bản thân, đó không còn là chuyện cơn thèm thuốc. Hãy liên hệ bác sĩ hoặc chuyên gia sức khoẻ tinh thần ngay. Người đang mang thai, có bệnh tim mạch, bệnh phổi hoặc đang điều trị bệnh mạn tính nên chia sẻ kế hoạch bỏ thuốc với bác sĩ điều trị từ sớm.
Câu hỏi thường gặp
Có nên ghi cả những cơn thèm rất nhẹ không?
Trong hai tuần đầu, nên ghi cả cơn nhẹ để thấy đầy đủ quy luật. Những cơn nhẹ thường cho biết các tín hiệu nhỏ mà bạn ít để ý. Sau đó có thể chỉ ghi các cơn từ mức 3 trở lên để đỡ tốn thời gian.
Ghi nhật ký có làm mình nghĩ về thuốc nhiều hơn không?
Một số người lo như vậy. Thực tế, việc ghi chỉ diễn ra khi cơn thèm đã tới, và lấy sổ ra ghi còn giúp kéo dài thời gian để cơn thèm qua. Nếu bạn thấy việc ghi làm mình căng thẳng, rút gọn mẫu chỉ còn giờ và mức thèm.
Ghi trước hay sau ngày dừng?
Cả hai đều có ích. Trước ngày dừng, ghi những lần hút để biết điểm kích hoạt và chuẩn bị. Sau ngày dừng, ghi những lần thèm để thấy cơn thèm thưa dần và điều chỉnh việc thay thế. Mẫu sáu ô dùng được cho cả hai giai đoạn.
Đọc lại nhật ký thấy mình chẳng tiến bộ thì sao?
Hãy nhìn vào những chi tiết nhỏ: cơn thèm có ngắn đi không, có việc thay thế nào bắt đầu có tác dụng không, có lúc nào trước đây chắc chắn hút mà nay không. Nếu sau vài tuần con số vẫn không đổi, đó là dấu hiệu nên tìm hỗ trợ chuyên môn.
Có thể dùng chung nhật ký với người bạn cùng bỏ thuốc không?
Có thể chia sẻ tổng kết tuần với nhau để động viên, nhưng mỗi người nên có nhật ký riêng vì điểm kích hoạt khác nhau. Khi chia sẻ, tránh so ai giỏi hơn; tập trung vào việc học được cách làm nào hiệu quả từ nhau.