Khi người thân vừa hút lại hay uống lại sau một thời gian cố gắng, điều giúp được nhiều nhất trong ngày đầu là một cuộc nói chuyện bình tĩnh lúc họ tỉnh táo: hỏi chuyện gì đã xảy ra, nghe nhiều hơn nói, và hỏi họ cần mình giúp gì. Trách móc, nhắc lại lời hứa cũ hay doạ dẫm thường khiến người trượt giấu kỹ hơn ở lần sau, chứ ít khi khiến họ dừng lại.
Bài này viết cho vợ, chồng, con cái, cha mẹ, anh chị em của người đang bỏ thuốc, bớt rượu, giảm cân hay đổi một thói quen khác và vừa trượt. Bạn sẽ có bảng câu nên nói và nên tránh, bốn việc trong ngày đầu, kế hoạch ba tuần đồng hành, cách giữ sức cho chính mình và những tình huống cần chuyên môn hoặc phải ưu tiên an toàn trước hết.
Cảm giác của bạn là thật, nhưng ngày đầu cần sự bình tĩnh
Thấy người thân cầm lại điếu thuốc hay về nhà với hơi rượu sau nhiều tuần cố gắng, bạn có thể thấy thất vọng, giận, lo, thậm chí thấy mình bị lừa. Những cảm xúc đó hoàn toàn dễ hiểu, nhất là khi bạn đã cùng thay đổi nếp nhà, đã nhắc nhở, đã hy vọng. Không cần giả vờ không cảm thấy gì.
Nhưng phản ứng trong những giờ đầu ảnh hưởng rất nhiều đến việc người thân có quay lại kế hoạch hay không. Người vừa trượt thường đã tự trách mình rất nặng. Nếu thêm vào đó là lời trách từ người họ thương, nhiều người chọn cách dễ nhất: thôi kệ, đằng nào cũng bị coi là thất bại. Ngược lại, khi được đón nhận bình tĩnh, họ dễ kể thật và dễ bắt đầu lại.
Điều này không có nghĩa là bạn phải nói “không sao đâu” khi trong lòng thấy có sao. Bạn vẫn nên nói thật cảm xúc của mình, nhưng tách nó khỏi việc phán xét con người họ. “Em thấy buồn và lo khi thấy anh hút lại” khác rất xa với “Anh đúng là không bao giờ bỏ được”.
Câu nên nói và câu nên tránh
Bảng dưới đặt cạnh nhau những câu thường bật ra khi đang bực và những câu thay thế giúp cuộc nói chuyện đi tiếp:
| Thay vì nói | Nên thử nói | Vì sao |
|---|---|---|
| “Lại thế nữa à, em biết ngay mà” | “Hôm nay có chuyện gì à anh?” | Mở ra câu chuyện thay vì đóng lại bằng một bản án |
| “Anh hứa bao nhiêu lần rồi” | “Em thấy buồn khi thấy anh uống lại, anh muốn nói chuyện không?” | Nói cảm xúc của mình mà không đếm lỗi |
| “Anh không thương vợ con gì cả” | “Em vẫn ở đây, mình cùng tính tiếp nhé” | Không biến chuyện thói quen thành chuyện tình cảm |
| “Từ giờ em sẽ kiểm tra anh” | “Anh muốn em giúp gì trong tuần này?” | Để người trượt tự chọn kiểu hỗ trợ |
| “Bố cứ thế này thì đừng trách con” | “Con lo cho sức khoẻ của bố, bố có muốn đi khám cùng con không?” | Đưa ra một bước cụ thể thay vì đe doạ |
Không ai nói đúng được mọi lúc. Nếu lỡ buột miệng câu bên trái, sau đó quay lại nói vẫn còn kịp: “Lúc nãy em nói nặng lời, em xin lỗi. Em chỉ lo thôi.” Một lời xin lỗi như vậy thường giữ được sự tin cậy giữa hai người.
Ngày đầu tiên: bốn việc nên làm
Ngày đầu sau khi biết người thân trượt, bạn không cần giải quyết mọi chuyện. Bốn việc dưới đây đủ để giữ cánh cửa mở:
- Chọn lúc họ tỉnh táo. Đừng nói chuyện nghiêm túc khi người thân đang say, đang nóng giận hay đang ở chỗ đông người. Chờ đến sáng hôm sau hoặc một lúc yên tĩnh.
- Hỏi và lắng nghe. “Hôm qua có chuyện gì vậy?” rồi để họ kể, không ngắt lời để sửa. Thường bạn sẽ nghe được những điều mình chưa biết: áp lực ở chỗ làm, một cuộc gặp khó, một nỗi buồn chưa nói ra.
- Hỏi họ muốn làm gì tiếp. Quyết định quay lại kế hoạch là của họ. Câu hỏi “Anh định thế nào?” tôn trọng điều đó hơn câu “Từ mai anh phải bỏ ngay”.
- Đề nghị một việc giúp cụ thể. Ví dụ dọn lại nhà cùng nhau, cùng đi bộ buổi tối, hay đi cùng đến buổi khám nếu họ đồng ý.
Nếu người thân chưa muốn nói chuyện, đừng ép. Chỉ cần để họ biết: “Khi nào anh muốn nói, em ở đây.” Rồi quay lại vào một dịp khác trong vài ngày tới.
Ba tuần đồng hành sau lần trượt
Tuần 1 — dọn lại môi trường cùng nhau. Nếu người thân đồng ý, cùng xem lại nhà: còn thuốc, bia, đồ ăn vặt giấu ở đâu không, có thói quen nào trong nhà vô tình mời gọi không, như để két bia sẵn khi có khách. Làm cùng, không làm thay hay lục lọi sau lưng.
Tuần 2 — cùng làm một việc thay thế. Chọn một khung giờ trước đây hay gắn với thói quen cũ và cùng làm một việc khác vào giờ đó: đi bộ sau bữa tối, nấu bữa sáng ở nhà, đi chợ cuối tuần cùng nhau. Có bạn đồng hành ở đúng khung giờ khó là sự hỗ trợ rất thiết thực.
Tuần 3 — hỏi chuyện cuối tuần. Dành mười phút cuối tuần, hỏi ba câu: tuần này thế nào, lúc nào khó nhất, có gì cần đổi không. Để người thân nói phần lớn. Nếu họ có nhật ký, có thể hỏi họ có muốn cùng đọc một đoạn không, nhưng đừng đòi xem.
Suốt ba tuần — ghi nhận những điều nhỏ. Một câu như “Mấy tối nay anh về sớm, em thấy vui” có sức nặng hơn nhiều so với im lặng chờ đợi đến khi họ bỏ hẳn. Người đang cố gắng cần biết những nỗ lực nhỏ của mình được nhìn thấy.
Mỗi vai trong nhà một cách đồng hành
Vợ hoặc chồng. Bạn ở gần nhất nên cũng dễ thành người canh chừng nhất. Giữ vai bạn đời: cùng làm việc thay thế, nói thật cảm xúc của mình, và để những việc như đếm số điếu, kiểm tra hơi thở ra khỏi quan hệ hai người. Nếu cả hai cùng mệt vì chuyện này lâu ngày, cân nhắc gặp chuyên gia tư vấn cho cả hai.
Con cái đã lớn, khi bố hoặc mẹ trượt. Nói chuyện với bố mẹ bằng sự lo lắng của người con, không bằng giọng dạy bảo. Một câu như “Con muốn bố khoẻ để chơi với cháu lâu” thường được đón nhận hơn mọi con số về tác hại. Đề nghị đi khám cùng là việc con cái làm được rất tốt.
Cha mẹ, khi con đã trưởng thành trượt. Con đã là người lớn và quyết định là của con. Điều cha mẹ làm được là giữ cửa nhà luôn mở, không mắng trước mặt người khác, và nói rõ những ranh giới trong nhà, như không uống rượu trong phòng có cháu nhỏ.
Anh chị em, bạn thân. Bạn thường là người được kể thật nhiều nhất vì không sống cùng nhà. Giữ bí mật những gì được kể, trừ khi có nguy hiểm đến tính mạng, và rủ đi những việc không xoay quanh thói quen cũ.
Khi trong nhà có trẻ nhỏ. Giải thích ngắn gọn, đúng mức trẻ hiểu, và nói rõ đó không phải lỗi của trẻ. Đừng để trẻ đóng vai người nhắc hay người canh chừng bố mẹ.
Giữ sức cho chính mình
Người đồng hành cũng mệt, cũng thất vọng, và không thể là chỗ dựa vô hạn. Giữ sức cho bản thân không phải là ích kỷ mà là điều kiện để bạn giúp được lâu dài:
- Bạn không chịu trách nhiệm cho lựa chọn của người khác. Bạn có thể giúp, nhưng quyết định hút hay không, uống hay không là của họ. Tự trách mình vì người thân trượt chỉ làm bạn kiệt sức.
- Có người để bạn nói chuyện. Một người bạn, anh chị em, hoặc một nhóm dành cho người nhà của người đang bỏ rượu, bỏ thuốc nếu tìm được. Bạn cũng cần chỗ để kể.
- Đặt ranh giới rõ ràng. Ví dụ: không cho tiền khi biết sẽ dùng để mua rượu, không ngồi xe khi người lái đã uống, không chịu đựng lời lẽ xúc phạm khi họ say.
- Giữ những việc của riêng mình. Công việc, sở thích, những buổi gặp bạn bè. Cuộc sống của bạn không nên chỉ xoay quanh thói quen của người khác.
- Ghi lại những gì quan sát được, không phải để buộc tội. Vài dòng về những gì đã xảy ra giúp bạn nói chuyện bằng sự việc cụ thể, và rất có ích nếu sau này cùng đi gặp chuyên gia.
Khi nào cần chuyên môn, và khi nào an toàn phải đặt lên trước
Hãy gợi ý người thân đi khám, và đề nghị đi cùng, khi họ trượt nhiều lần dù đã cố gắng, khi thói quen ảnh hưởng rõ đến sức khoẻ, công việc hay không khí gia đình, hoặc khi bạn thấy họ buồn chán, thu mình kéo dài. Riêng với người uống rượu nhiều, lâu năm: nếu họ muốn dừng, cần bác sĩ theo dõi vì dừng đột ngột có thể gây hội chứng cai nguy hiểm như run, vã mồ hôi, lú lẫn, co giật.
Có những tình huống cần hành động ngay: người thân say đến mức không gọi dậy được, thở bất thường, nôn liên tục, co giật, hay có ý nghĩ làm hại bản thân. Lúc đó, gọi cấp cứu 115 hoặc đưa đến cơ sở y tế gần nhất. Nếu người thân trở nên bạo lực khi say, an toàn của bạn và các con là ưu tiên đầu tiên: rời khỏi chỗ nguy hiểm, nhờ người thân, hàng xóm hoặc chính quyền địa phương can thiệp.
Bản thân bạn cũng có thể gặp chuyên gia tâm lý, kể cả khi người thân chưa sẵn sàng đi. Hiểu rõ cách hỗ trợ mà không kiệt sức là một việc học được, và người được giúp đầu tiên đôi khi chính là người đứng cạnh.
Câu hỏi thường gặp
Người thân hút lại thuốc thì có nên nói ngay hay chờ?
Nên chờ đến lúc cả hai bình tĩnh, thường là sáng hôm sau hoặc một lúc yên tĩnh. Nói ngay khi đang bực dễ thành trách móc. Khi nói, bắt đầu bằng câu hỏi chuyện gì đã xảy ra thay vì nhắc lại lời hứa cũ.
Có nên giấu thuốc lá, rượu đi để người thân khỏi trượt?
Tốt hơn là cùng họ dọn nhà với sự đồng ý của họ. Giấu hay lục lọi sau lưng dễ biến bạn thành người canh chừng và khiến họ giấu lại. Khi họ cùng tham gia, việc dọn nhà trở thành một phần kế hoạch của chính họ.
Người thân trượt nhiều lần, có nên thôi không giúp nữa?
Bạn có quyền mệt và cần đặt ranh giới. Nhưng trượt nhiều lần thường là dấu hiệu cần thêm hỗ trợ chuyên môn chứ không phải người thân hết hy vọng. Gợi ý đi khám cùng, và tìm chỗ dựa cho chính bạn để không kiệt sức.
Làm sao nói chuyện với bố mẹ lớn tuổi uống rượu lại?
Chọn lúc bố mẹ tỉnh táo, nói bằng sự lo lắng về sức khoẻ thay vì trách móc, và đề nghị một bước cụ thể như đi khám cùng. Với người lớn tuổi uống nhiều lâu năm, việc dừng nên có bác sĩ theo dõi.
Người thân say rượu và trở nên hung hăng thì phải làm sao?
Đừng cố nói lý lẽ lúc đó. Ưu tiên an toàn cho bạn và các con: rời khỏi chỗ nguy hiểm, nhờ người thân, hàng xóm hoặc chính quyền địa phương giúp. Chuyện thói quen chỉ nên bàn khi mọi người an toàn và tỉnh táo.
Người nhà của người đang bỏ rượu có nên gặp chuyên gia tâm lý không?
Có thể rất có ích. Người đồng hành thường chịu nhiều căng thẳng, tự trách, lo âu. Gặp chuyên gia giúp bạn hiểu cách hỗ trợ mà không kiệt sức, kể cả khi người thân chưa sẵn sàng tự đi khám.