Muốn người nhà bớt rượu bia, điều có ích nhất thường không phải là nói nhiều hơn, mà là nói đúng lúc, đúng cách, rồi đồng hành đều đặn theo từng tuần. Nhiều gia đình đã đi qua vòng quen thuộc: nhắc nhở, cằn nhằn, giận dỗi, giấu chai rượu, rồi mọi thứ trở lại như cũ, chỉ có không khí trong nhà là nặng thêm.
Bài này dành cho vợ, chồng, con cái, anh chị em của người đang uống nhiều. Nó giúp bạn chuẩn bị trước cuộc nói chuyện đầu tiên, gợi ý cách nói để người kia nghe được, kế hoạch đồng hành bốn tuần nếu họ đồng ý, cách giữ mình nếu họ chưa muốn thay đổi, và những tình huống cần bác sĩ hoặc phải đặt an toàn của cả nhà lên trước. Bạn không thể thay đổi thay người khác, nhưng có thể làm cho việc thay đổi dễ hơn.
Trước khi mở lời: quan sát, ghi lại và chọn lúc
Đừng mở lời ngay lúc người thân vừa say về, đang to tiếng, hoặc sáng hôm sau khi họ đang mệt và xấu hổ. Những lúc đó lời nói dù đúng đến đâu cũng dễ thành cãi nhau. Hãy chọn một lúc yên ổn, cả hai đều tỉnh táo, không vội đi đâu, không có con nhỏ nghe.
Trong một hai tuần trước đó, ghi lại những điều cụ thể bạn thấy, không phải đánh giá: "Tuần này anh uống năm tối, hai tối về sau mười một giờ", "Sáng thứ Bảy anh không đưa con đi học bơi được vì mệt", "Tối thứ Năm anh lái xe máy về sau khi uống". Những sự việc cụ thể khó cãi hơn nhiều so với câu "anh lúc nào cũng nhậu".
Cũng nên tự hỏi điều bạn thật sự mong là gì. Bớt số buổi, không lái xe sau khi uống, không uống trước mặt con, hay bỏ hẳn? Mong muốn rõ ràng giúp cuộc nói chuyện có hướng. Và chuẩn bị tinh thần rằng lần đầu có thể người kia chưa đồng ý ngay. Đó là bình thường; nhiều người cần vài lần nói chuyện mới sẵn sàng.
Nếu trong nhà có nhiều người cùng lo, ví dụ cả mẹ và các con, nên thống nhất trước với nhau một cách nói và một người mở lời chính. Cả nhà cùng xúm vào một lúc dễ khiến người uống thấy bị dồn vào góc. Sau buổi nói chuyện đầu, những người khác lần lượt nói riêng, mỗi người một lần, bằng giọng quan tâm.
Cuộc nói chuyện đầu tiên: nên nói thế nào
Cách nói quyết định nhiều hơn nội dung. Nguyên tắc chung: nói về cảm nhận của mình và sự việc cụ thể, không gán nhãn, không so sánh, không doạ. Một vài ví dụ:
| Thay vì nói | Thử nói | Vì sao |
|---|---|---|
| "Anh là đồ bợm nhậu." | "Em lo khi thấy anh uống nhiều tối liền như tuần này." | Gán nhãn khiến người nghe phải tự vệ; nói cảm nhận mở ra đối thoại |
| "Nhìn chồng người ta kìa." | "Em nhớ những sáng Chủ nhật cả nhà đi chợ cùng nhau." | So sánh làm tổn thương; nhắc kỷ niệm chung gợi lại điều cả hai muốn giữ |
| "Anh không bỏ thì em bỏ." | "Em muốn mình cùng tìm cách để anh uống ít đi." | Lời doạ trong lúc giận thường không làm thật và mất tác dụng |
| "Bố uống vì bố không thương ai cả." | "Con thấy bố hay mệt, con muốn bố khoẻ để đi chơi với cháu." | Gắn với điều người kia quan tâm thay vì buộc tội |
| "Hứa đi, từ mai không được uống." | "Anh nghĩ mình bắt đầu từ đâu thì được?" | Để người uống tự chọn bước đầu tiên, họ sẽ giữ lâu hơn |
Sau khi nói, hãy nghe. Nhiều người uống nhiều có lý do mà gia đình chưa biết: áp lực công việc, nợ nần, nỗi buồn chưa nói ra. Nghe được điều đó đôi khi quan trọng hơn mọi lời khuyên.
Nếu người thân đồng ý: bốn tuần đồng hành
Tuần 1 — cùng ghi, không chấm điểm. Đề nghị người thân ghi nhật ký uống trong một tuần: uống gì, bao nhiêu, với ai, vì sao. Bạn có thể ghi cùng một nhật ký của riêng mình về những gì bạn thấy và cảm thấy. Cuối tuần ngồi xem cùng nhau, chỉ để hiểu, không để kết tội.
Tuần 2 — nhà không trữ sẵn. Cả nhà thống nhất không để rượu bia sẵn trong nhà, kể cả rượu biếu. Chuẩn bị đồ uống thay thế mà người thân thích. Nếu có khách, mời trà, nước ngọt.
Tuần 3 — làm đầy những buổi tối. Lên vài hoạt động chung vào đúng những tối người thân hay đi nhậu: đi bộ, nấu một bữa đặc biệt, về thăm ông bà, xem phim cùng con. Không phải để giữ chân, mà để những buổi tối có điều đáng ở nhà.
Tuần 4 — ghi nhận và cùng chỉnh. Ghi nhận cụ thể những thay đổi bạn thấy: "Tuần này anh về sớm ba tối, con vui lắm." Hỏi người thân điều gì khó nhất, cần bạn giúp gì thêm, và cùng chọn bước tiếp theo.
Mỗi cuối tuần — hai câu hỏi. Tuần này điều gì đã giúp được nhiều nhất? Tuần sau mình cần làm khác điều gì? Hai câu này đủ để giữ hai người cùng một phía, thay vì đứng hai bên.
Nếu người thân chưa muốn thay đổi
Bạn không thể bắt ai thay đổi khi họ chưa sẵn sàng, nhưng bạn có thể thôi làm những việc vô tình giữ thói quen ấy ở yên chỗ. Ví dụ: gọi điện xin nghỉ hộ khi người thân say không đi làm được, nói dối với họ hàng, trả nợ nhậu thay, dọn dẹp mọi hậu quả để không ai biết. Những việc đó xuất phát từ tình thương, nhưng chúng khiến người uống không bao giờ phải đối mặt với hệ quả.
Thay vào đó, đặt ra vài ranh giới rõ ràng và giữ bình tĩnh khi thực hiện: không nói chuyện quan trọng khi người kia đang say; không ngồi sau xe khi họ đã uống và không để con ngồi; không đưa thêm tiền khi biết sẽ dùng để nhậu. Nói trước những ranh giới đó lúc yên ổn, không dùng chúng như hình phạt.
Đồng thời, vẫn giữ những khoảnh khắc tốt: ăn cơm cùng, hỏi han công việc, ghi nhận khi người thân về sớm. Người uống nhiều thường đã cảm thấy xấu hổ; sự lạnh nhạt kéo dài chỉ đẩy họ ra quán nhiều hơn. Nhiều người kể lại họ quyết định thay đổi vào một ngày bất ngờ, và điều giúp họ nhất là biết gia đình vẫn đợi.
Người thân đã uống nhiều nhiều năm: đừng ép bỏ ngay, hãy đưa đi khám
Có một điều rất quan trọng mà nhiều gia đình không biết: với người đã uống nhiều mỗi ngày trong thời gian dài, bắt họ bỏ ngay hôm sau có thể nguy hiểm. Ngưng đột ngột có thể gây hội chứng cai với run tay, vã mồ hôi, mất ngủ, có khi co giật, lú lẫn, nhìn thấy những thứ không có. Vì thế đừng giấu hết rượu rồi bắt người thân "cai ngay", cũng đừng tự mua thuốc theo lời mách.
Việc đúng là cùng người thân đi khám: bác sĩ nội khoa, bác sĩ gia đình hoặc khoa tâm thần của bệnh viện. Bạn có thể đề nghị đi cùng và mang theo những ghi chép đã có. Bác sĩ sẽ đánh giá và quyết định cách ngưng an toàn, ở nhà có người theo dõi hay cần nằm viện. Nếu người thân chưa chịu đi, bạn vẫn có thể tự đi gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý trước để hỏi cách hỗ trợ.
Nếu người thân co giật, lơ mơ, nói lẫn lộn, khó thở sau khi uống hoặc sau khi ngưng uống, gọi cấp cứu 115 ngay và ở cạnh họ cho đến khi nhân viên y tế tới.
Giữ an toàn và chăm sóc chính mình
Nếu người thân khi say có hành vi bạo lực, đập phá, đe doạ, an toàn của bạn và con cái phải đặt lên trước mọi kế hoạch. Đừng cố tranh cãi hay khuyên nhủ lúc đó. Đưa con sang nhà người thân, hàng xóm tin cậy hoặc một nơi an toàn; khi bị đe doạ hay bị đánh, gọi công an theo số 113. Bạo lực không phải là chuyện riêng trong nhà phải chịu đựng.
Sống cạnh người uống nhiều rất mệt, và người nhà thường quên chăm sóc mình. Bạn có thể ngủ không yên, lo âu, tự trách. Hãy nói chuyện với một người bạn tin cậy, người thân, hoặc chuyên gia tâm lý. Chăm sóc chính mình không phải là bỏ mặc người thân; người chăm sóc kiệt sức thì không giúp được ai lâu dài.
Con cái trong nhà cũng cần được giải thích theo tuổi rằng chuyện bố hay mẹ uống nhiều không phải lỗi của con. Giữ cho con những nếp sinh hoạt ổn định: giờ ăn, giờ ngủ, việc học, những buổi đi chơi. Nếu con có dấu hiệu sợ hãi, thu mình, học sa sút kéo dài, hãy tìm sự hỗ trợ từ giáo viên hoặc chuyên gia tâm lý cho trẻ.
Câu tự hỏi cuối tuần dành cho người nhà
Người đồng hành cũng cần nhật ký riêng. Mỗi Chủ nhật, dành mười phút viết câu trả lời ngắn cho các câu dưới đây. Chúng giúp bạn nhìn ra mình đang giúp hay đang gồng, và khi nào cần thêm người hỗ trợ.
- Tuần này mình đã nói chuyện với người thân về rượu bia mấy lần, lần nào nhẹ nhàng, lần nào thành cãi nhau, vì sao?
- Mình đã ghi nhận được thay đổi tốt nào của người thân, và đã nói ra lời ghi nhận đó chưa?
- Có việc nào mình làm thay hoặc che giấu hậu quả cho người thân không? Lần sau mình có muốn làm khác không?
- Ranh giới nào mình đã giữ được, ranh giới nào bị vượt qua?
- Mình ngủ, ăn, làm việc thế nào tuần này? Có ai để mình chia sẻ chưa?
- Có dấu hiệu nào cần đưa người thân đi khám hoặc cần lo cho an toàn của mình và con không?
Nếu câu trả lời liên tục cho thấy bạn kiệt sức, lo sợ, hoặc mọi cuộc nói chuyện đều thành xung đột, đó là lúc nên tìm chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ cho chính mình, kể cả khi người thân chưa chịu đi khám. Nhiều người nhà thấy nhẹ đi rất nhiều chỉ sau vài buổi được lắng nghe.
Câu hỏi thường gặp
Chồng uống nhiều mà không chịu nhận là có vấn đề thì làm sao?
Đừng tranh luận về chữ nghiện hay không nghiện. Nói về sự việc cụ thể và cảm nhận của bạn, đề nghị một bước nhỏ như ghi nhật ký một tuần hoặc đi khám sức khoẻ tổng quát. Nhiều người chưa nhận vấn đề vẫn đồng ý đi khám, và lời bác sĩ thường có trọng lượng hơn lời người nhà.
Có nên giấu hoặc đổ hết rượu trong nhà không?
Thống nhất cùng nhau không trữ rượu bia trong nhà thì có ích. Còn tự ý giấu hay đổ khi người thân chưa đồng ý thường dẫn đến cãi nhau và họ sẽ mua ở ngoài. Với người uống nhiều lâu năm, cắt đột ngột còn có thể nguy hiểm, nên cần bác sĩ hướng dẫn.
Bố mẹ lớn tuổi uống rượu mỗi bữa, con cái nên nói thế nào?
Chọn lúc yên ổn, nói bằng sự quan tâm đến sức khoẻ và mong muốn có bố mẹ khoẻ bên cháu. Nhờ bác sĩ khám định kỳ cho bố mẹ hỏi thêm về việc uống. Người lớn tuổi đang dùng thuốc huyết áp, tiểu đường càng nên được bác sĩ dặn về rượu, vì có thể ảnh hưởng đến thuốc.
Con tuổi mới lớn bắt đầu uống bia với bạn, cha mẹ nên làm gì?
Bình tĩnh nói chuyện, hỏi con uống trong hoàn cảnh nào, với ai, và nhắc rõ luật của gia đình. Pháp luật Việt Nam cấm bán rượu bia cho người dưới 18 tuổi. Dạy con cách từ chối và cách gọi bố mẹ đón khi gặp tình huống không an toàn, không mắng khi con gọi.
Người nhà hứa bỏ rồi lại uống, có nên tin nữa không?
Uống lại sau một thời gian giảm là chuyện thường gặp trong quá trình thay đổi, không có nghĩa là mọi thứ đã hỏng. Thay vì đòi lời hứa, hai người cùng nhìn lại hoàn cảnh dẫn tới lần uống lại và chỉnh kế hoạch. Nếu lặp lại nhiều lần, nên tìm bác sĩ hoặc chuyên gia hỗ trợ.
Gia đình có thể tìm sự hỗ trợ ở đâu?
Có thể bắt đầu từ bác sĩ gia đình, trạm y tế, khoa tâm thần của bệnh viện tỉnh, thành phố, hoặc chuyên gia tâm lý. Một số nơi có nhóm hỗ trợ cho người cai rượu và người nhà; hãy hỏi cơ sở y tế đang khám. Khi có bạo lực, liên hệ công an hoặc chính quyền địa phương.