Một kế hoạch bỏ thuốc lá dùng được thường gồm ba chặng: chuẩn bị khi vẫn còn hút, dừng hẳn vào một ngày đã chọn, rồi dựng lại nhịp sinh hoạt không có điếu thuốc. Bài này chia ba chặng ấy thành sáu tuần, mỗi tuần một nhóm việc rõ ràng, kèm một mẫu nhật ký ghi chưa tới một phút mỗi ngày và năm câu tự hỏi vào tối chủ nhật.
Sáu tuần không phải con số thần kỳ. Phần lớn triệu chứng cai nicotin như bứt rứt, khó tập trung, khó ngủ thường dịu dần trong vài tuần đầu sau ngày dừng, nên sáu tuần là khoảng đủ để bạn đi qua đoạn khó nhất mà vẫn có người, có sổ, có kế hoạch đi cùng. Sau đó việc giữ lâu dài là một chặng khác, có bài riêng trên trang.
Nếu bạn hút nhiều, có bệnh tim mạch, phổi, đang mang thai hoặc đang điều trị một bệnh mạn tính, hãy đọc mục cuối về lúc cần bác sĩ trước khi bắt đầu tuần một.
Sáu tuần chia thành ba chặng
Bảng dưới là toàn cảnh. Mỗi chặng có một dấu hiệu cho biết bạn đã sẵn sàng sang chặng sau; chưa có dấu hiệu đó thì kéo dài thêm vài ngày cũng không sao, miễn là ngày dừng không bị dời mãi.
| Chặng | Tuần | Việc chính | Dấu hiệu đã xong |
|---|---|---|---|
| Chuẩn bị | Tuần 1 | Ghi lại từng điếu hút trong ngày: giờ, chỗ, đang làm gì, mức thèm | Bạn kể được ba tình huống mình hút nhiều nhất |
| Chuẩn bị | Tuần 2 | Chốt ngày dừng, báo người nhà, dọn bật lửa và gạt tàn, tập trước việc thay thế | Ngày dừng đã ghi vào sổ và có ít nhất một người biết |
| Dừng | Tuần 3 | Không hút điếu nào từ sáng ngày dừng; đi qua bảy ngày đầu theo từng ngày | Bảy ngày không hút, có ghi nhật ký đủ bảy dòng |
| Dựng nhịp mới | Tuần 4 | Đổi trật tự những lúc từng hút: cà phê, sau ăn, giờ giải lao | Các buổi sáng không còn thấy thiếu một thứ gì rõ rệt |
| Dựng nhịp mới | Tuần 5 | Thêm một việc vận động nhẹ, dùng khoản tiền không mua thuốc cho một việc cụ thể | Cơn thèm thưa đi, ngắn đi so với tuần 3 |
| Dựng nhịp mới | Tuần 6 | Lường trước tình huống rủi ro sắp tới (cuộc nhậu, chuyến công tác, dịp lễ) và viết sẵn cách xử lý | Có kế hoạch cho ba tình huống khó nhất của tháng tới |
Nhìn bảng sẽ thấy ngày dừng nằm ở giữa, không phải ở đầu. Nhiều người hăng hái bỏ ngay ngày hôm sau khi quyết định, rồi gãy ở buổi cà phê đầu tiên vì chưa biết mình sẽ làm gì với hai tay và mười phút trống. Hai tuần chuẩn bị là để không phải ứng biến vào lúc khó nhất.
Tuần 1 và tuần 2: chuẩn bị khi vẫn còn hút
Trong hai tuần này bạn chưa cần bỏ điếu nào. Mục tiêu là hiểu thói quen của chính mình và dọn đường cho ngày dừng.
- Mỗi lần hút, ghi một dòng vào sổ hoặc ghi chú điện thoại: giờ, đang ở đâu, đang làm gì, mức thèm từ 1 đến 5. Không cần ghi đẹp, chỉ cần đủ.
- Cuối tuần một, đọc lại và khoanh ba tình huống lặp lại nhiều nhất. Với nhiều người đó là ly cà phê sáng, sau bữa trưa và lúc bị dồn việc.
- Đầu tuần hai, chọn ngày dừng rơi vào tuần ba. Ngày đó nên là ngày bạn có thể chủ động lịch, không trùng chuyến đi xa hay cuộc nhậu đã hẹn.
- Nói với ít nhất một người trong nhà và một người ở chỗ làm. Nói cụ thể: “Từ thứ Hai tuần sau mình không hút nữa, nếu thấy mình cáu thì cứ để mình đi bộ một vòng.”
- Với ba tình huống đã khoanh, viết sẵn việc sẽ làm thay. Ví dụ uống cà phê ở chỗ khác chỗ hay ngồi hút, đứng dậy rửa bát ngay sau ăn.
- Hai ngày trước ngày dừng, bỏ hết thuốc, bật lửa, gạt tàn trong nhà, trong cốp xe, trong ngăn bàn làm việc.
Nếu bạn muốn dùng sản phẩm thay thế nicotin như miếng dán, kẹo cao su hay viên ngậm, tuần hai là lúc hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ về loại phù hợp và cách dùng, không tự mua theo lời mách.
Tuần 3: ngày dừng và bảy ngày đầu
Sáng ngày dừng, việc đầu tiên là đổi thứ tự quen thuộc. Nếu trước đây bạn thức dậy, ra ban công, châm điếu thuốc, thì nay thức dậy, đánh răng, uống một cốc nước, ăn sáng ngay. Người mới bỏ thường thấy ba ngày đầu là khó nhất về thể chất: bứt rứt, khó tập trung, dễ cáu, thèm ăn vặt. Đó là phản ứng bình thường của cơ thể đang quen dần với việc không có nicotin, không phải dấu hiệu bạn yếu đuối.
Trong tuần này, quy tắc duy nhất là không hút điếu nào, kể cả một hơi. Mọi việc khác được nới: ăn vặt nhiều hơn một chút, ngủ sớm hơn, từ chối một cuộc hẹn có khói thuốc. Mỗi cơn thèm thường kéo dài vài phút rồi tự lui nếu bạn không đáp ứng nó; hãy coi đồng hồ một lần để tự thấy điều đó.
Cuối mỗi ngày, ghi một dòng nhật ký. Tối ngày thứ bảy, đọc lại bảy dòng: cơn thèm mạnh nhất rơi vào giờ nào, việc thay thế nào có tác dụng, việc nào không. Chi tiết từng ngày của tuần này có bài riêng, ở đây chỉ cần nhớ một điều: đi qua từng ngày, không cần nghĩ tới chuyện cả đời.
Tuần 4 đến tuần 6: dựng lại nhịp sinh hoạt
Tuần 4 — đổi trật tự những giờ từng hút. Sau bảy ngày, cơn thèm thể chất thường đã nhẹ hơn, nhưng thói quen gắn với giờ giấc vẫn còn nguyên. Ly cà phê sáng, mười phút sau bữa trưa, lúc tan ca chờ đèn đỏ là những chỗ não vẫn chờ điếu thuốc. Tuần này bạn cố ý đổi bối cảnh: đổi quán, đổi chỗ ngồi, đổi đường về, để những tín hiệu cũ yếu đi.
Tuần 5 — thêm một việc làm cơ thể bận. Đi bộ nhanh mười lăm phút sau bữa tối, leo cầu thang thay thang máy, tập vài động tác giãn cơ giữa giờ. Vận động nhẹ không thay được nicotin nhưng giúp nhiều người bớt bứt rứt và ngủ dễ hơn. Cũng trong tuần này, cộng số tiền đã không mua thuốc từ ngày dừng và quyết định dùng nó vào một việc cụ thể bạn thấy được.
Tuần 6 — lường trước tháng tới. Mở lịch, tìm những ngày có nguy cơ: tiệc cưới, chuyến công tác, ngày giỗ có mâm rượu, đợt chốt sổ cuối tháng. Với mỗi ngày, viết ba dòng: sẽ ngồi đâu, sẽ cầm gì trên tay, sẽ nói gì khi có người mời. Kế hoạch viết sẵn giúp bạn không phải quyết định trong lúc đang có điếu thuốc chìa ra trước mặt.
Tăng cân nhẹ là chuyện thường gặp. Nhiều người tăng vài cân trong những tháng đầu bỏ thuốc vì ăn ngon miệng hơn và hay ăn vặt thay điếu thuốc. Đừng cùng lúc ép mình ăn kiêng gắt; giữ sẵn trái cây, nước lọc, và để việc điều chỉnh cân nặng sang sau khi đã vững.
Mẫu nhật ký một dòng và năm câu tự hỏi cuối tuần
Nhật ký chỉ có ích khi bạn ghi đều. Vì vậy mẫu dưới đây cố ý ngắn: mỗi tối một dòng, mỗi chủ nhật năm câu. Bạn có thể kẻ trong một cuốn sổ nhỏ để cạnh giường.
- Dòng hằng ngày: ngày thứ mấy kể từ ngày dừng — số cơn thèm đáng kể — cơn mạnh nhất lúc nào, ở đâu — đã làm gì thay — tâm trạng tối nay từ 1 đến 5.
- Ví dụ giả định: “Ngày 4 — 6 cơn — 9 giờ sáng, ngồi quán cà phê với đồng nghiệp — nhai kẹo, đứng dậy gọi điện — 3.”
- Câu hỏi 1: Tuần này lúc nào mình suýt hút nhất, và điều gì giúp mình không hút?
- Câu hỏi 2: Việc thay thế nào mình đã dùng nhiều nhất, việc nào bỏ xó?
- Câu hỏi 3: Có tình huống nào mình chưa lường trước?
- Câu hỏi 4: Cơ thể mình khác gì so với tuần trước: hơi thở, giấc ngủ, vị giác, mùi trên áo?
- Câu hỏi 5: Tuần tới mình sẽ đổi một việc gì cụ thể?
Đừng chấm điểm bản thân bằng nhật ký. Mục đích là nhìn ra quy luật: nếu ba ngày liền cơn mạnh nhất rơi vào giờ tan ca, kế hoạch tuần sau phải có một việc cho đúng giờ tan ca.
Bốn chỗ kế hoạch hay gãy và cách vá trước
Dời ngày dừng vì “tuần này bận quá”. Tuần nào cũng có lý do. Cách vá là ghi ngày dừng vào lịch điện thoại kèm lời nhắc, và cho một người biết ngày đó. Nếu thật sự phải dời, dời một lần và có ngày mới ngay trong lúc dời.
Giữ lại “một bao phòng khi cần”. Bao thuốc dự phòng biến mỗi cơn thèm thành một cuộc mặc cả. Khi trong nhà không có thuốc, muốn hút phải đi mua, và quãng đường đi mua thường đủ dài để cơn thèm qua đi.
Chỉ chuẩn bị cho cơn thèm, quên chuẩn bị cho thời gian trống. Năm sáu lần giải lao mỗi ngày từng được lấp bằng điếu thuốc. Bỏ thuốc mà không có gì lấp chỗ trống thì bạn sẽ đứng không, và đứng không ở chỗ cũ là lúc dễ xin một điếu nhất. Viết sẵn việc cho từng khoảng trống.
Bỏ thuốc cùng lúc với ba thay đổi lớn khác. Bỏ thuốc, ăn kiêng, dậy sớm tập thể dục, cắt cà phê trong cùng một tuần là quá sức với phần lớn người. Ưu tiên bỏ thuốc; những thay đổi khác thêm vào dần từ tuần năm trở đi.
Khi nào nên nhờ bác sĩ, dược sĩ giúp
Tự bỏ thuốc tại nhà phù hợp với nhiều người, nhưng có những trường hợp bạn nên nói chuyện với bác sĩ trước khi bắt đầu hoặc ngay khi thấy khó. Đó là khi bạn hút nhiều điếu mỗi ngày và thường hút điếu đầu tiên ngay sau khi thức dậy; khi đã thử bỏ nhiều lần mà lần nào cũng quay lại trong vài ngày; khi có bệnh tim mạch, bệnh phổi mạn tính, đái tháo đường hoặc đang mang thai, cho con bú.
Bác sĩ có thể đánh giá mức lệ thuộc nicotin và cân nhắc các nhóm hỗ trợ như sản phẩm thay thế nicotin hoặc thuốc kê đơn, đồng thời theo dõi tương tác với thuốc bạn đang dùng. Bài này cố ý không nêu tên thuốc hay liều, vì lựa chọn phụ thuộc sức khoẻ từng người. Một số bệnh viện lớn có phòng tư vấn cai thuốc lá, và có tổng đài tư vấn cai thuốc miễn phí; bạn có thể hỏi cơ sở y tế gần nhà để có thông tin hiện hành.
Nếu sau ngày dừng bạn thấy buồn bã, lo âu kéo dài nhiều tuần, mất ngủ nặng, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy gặp bác sĩ hoặc chuyên gia sức khoẻ tinh thần ngay, không chờ hết sáu tuần. Bỏ thuốc là việc tốt cho sức khoẻ, nhưng không cần phải chịu đựng một mình.
Câu hỏi thường gặp
Sáu tuần có đủ để bỏ hẳn thuốc lá không?
Sáu tuần đủ để đi qua giai đoạn cơn thèm thể chất mạnh nhất và dựng lại nhịp sinh hoạt. Thói quen gắn với bạn bè, rượu bia hay căng thẳng có thể trở lại vài tháng sau, nên sau tuần sáu bạn vẫn cần giữ nhật ký thưa hơn và lường trước tình huống rủi ro.
Có nên rút ngắn hai tuần chuẩn bị xuống vài ngày không?
Được, nếu bạn đã hiểu rõ thói quen của mình và đã có người hỗ trợ. Nhưng đừng bỏ hẳn bước ghi lại từng điếu hút, vì đó là nguồn thông tin chính để biết phải chuẩn bị gì cho những giờ khó, thay vì đoán chung chung.
Nếu đang trong tuần ba mà hút một điếu thì sao?
Một điếu không xoá được những ngày đã qua. Hãy ghi lại hoàn cảnh dẫn tới điếu đó, bỏ phần thuốc còn lại, và tiếp tục kế hoạch ngay hôm sau thay vì chọn lại ngày dừng mới. Trang có chuyên mục riêng về cách xử lý khi trượt lại.
Bỏ thuốc có làm tăng cân không?
Nhiều người tăng một ít cân trong vài tháng đầu vì ăn ngon miệng hơn và ăn vặt thay điếu thuốc. Mức tăng khác nhau ở mỗi người. Lợi ích của việc bỏ thuốc vẫn lớn hơn nhiều; hãy chuẩn bị đồ ăn nhẹ lành mạnh và vận động nhẹ thay vì ăn kiêng gắt cùng lúc.
Ghi nhật ký trên điện thoại hay sổ giấy thì tốt hơn?
Chọn thứ bạn luôn mang theo và mở ra được trong vài giây. Sổ giấy để cạnh giường hợp với việc ghi tổng kết cuối ngày, còn ghi chú điện thoại hợp với việc ghi ngay lúc có cơn thèm khi đang ở ngoài. Quan trọng là ghi đều, không phải công cụ.
Có cần nói với sếp và đồng nghiệp không?
Không bắt buộc, nhưng nói với ít nhất một người ở chỗ làm giúp ích nhiều, nhất là khi giờ giải lao thường là giờ hút thuốc chung. Người đó có thể rủ bạn đi chỗ khác, hoặc đơn giản là không mời thuốc trong những tuần đầu.