Khi cơn thèm đến, hãy ghi ngay một dòng: giờ, mức thèm từ 0 đến 10, rồi hẹn giờ chờ vài phút và chấm lại. Lặp lại đủ nhiều lần, cuốn sổ sẽ cho bạn thấy điều mà lúc đang thèm khó tin được: cơn thèm có đỉnh rồi tự hạ, kể cả khi bạn không chiều theo nó. Biết điều đó bằng chính số liệu của mình làm lần thèm sau bớt đáng sợ hẳn.
Cách ghi này dùng chung cho nhiều loại thôi thúc — thèm thuốc lá, thèm bia rượu, thèm đồ ngọt, thèm mở điện thoại, thèm đặt hàng online. Bài đưa ra mẫu một dòng, thang chấm, kế hoạch bốn tuần kéo dài dần thời gian chờ, và những lúc cần dừng tự xoay xở để gặp người có chuyên môn. Các kế hoạch riêng cho từng thói quen nằm ở những danh mục khác của trang.
Cơn thèm vận hành như một con sóng
Người đang thèm thường cảm thấy cơn thèm sẽ tăng mãi cho tới khi được chiều. Thực tế, ở đa số người, cơn thèm dâng lên, đạt đỉnh rồi hạ dần trong vòng vài phút đến vài chục phút, mỗi người mỗi khác và mỗi thói quen mỗi khác. Các chương trình phòng tái diễn thói quen dùng hình ảnh con sóng để mô tả điều này, và có kỹ thuật được gọi là lướt cơn thèm: quan sát cơn thèm lên xuống thay vì chiến đấu hay chiều theo.
Vấn đề là khi chưa từng chờ, bạn không có bằng chứng nào rằng nó sẽ hạ. Nhật ký lúc cơn thèm đến tạo ra bằng chứng đó: lần đầu bạn chờ năm phút và thấy mức thèm từ bảy xuống bốn, lần thứ mười bạn đã biết trước đường đi của nó. Kiến thức tự trải nghiệm có sức thuyết phục hơn nhiều so với đọc ở đâu đó.
Một lưu ý: với một số chất, nhất là rượu ở người uống nhiều lâu năm, những gì bạn cảm thấy khi giảm có thể không chỉ là cơn thèm mà là triệu chứng cai, cần được bác sĩ đánh giá. Phần cuối bài nói rõ những dấu hiệu đó.
Thang chấm 0–10 và cách mô tả
Để các lần chấm so được với nhau, hãy gắn mỗi mức với một mô tả cụ thể. Bảng gợi ý dưới đây, bạn có thể sửa theo cảm nhận của mình rồi chép vào bìa sổ.
| Mức | Cảm giác | Thường kèm theo |
|---|---|---|
| 0–2 | Thoáng nghĩ tới, dễ dàng gạt đi | Vẫn làm việc bình thường |
| 3–4 | Nhớ tới, hơi khó chịu, nghĩ lại vài lần | Thỉnh thoảng nhìn về chỗ có thứ mình muốn |
| 5–6 | Muốn rõ rệt, khó tập trung việc khác | Bồn chồn, tay chân không yên |
| 7–8 | Muốn mạnh, đầu óc xoay quanh nó | Bắt đầu tìm lý do để cho phép mình |
| 9–10 | Gần như không nghĩ được gì khác | Đã đứng dậy, cầm lấy, hoặc đang trên đường đi mua |
Khi chấm, hãy chấm nhanh, đừng cân nhắc lâu. Con số chính xác không quan trọng bằng sự nhất quán của chính bạn qua các lần. Sau hai tuần, bạn sẽ tự có cảm giác rõ ràng mức năm của mình là thế nào.
Mẫu một dòng ghi trong mười lăm giây
Giờ. Viết số, ví dụ 21h10. Giờ giấc là thứ đầu tiên cho thấy quy luật khi đọc lại.
Mức lúc bắt đầu. Chấm ngay khi nhận ra mình đang thèm. Đây là con số quan trọng nhất của dòng.
Đang ở đâu, làm gì. Hai ba chữ viết tắt: "nhà – xem phim", "VP – họp xong", "xe – kẹt đường".
Thời gian chờ đã hẹn. Ví dụ năm phút hoặc mười phút. Dùng đồng hồ báo thức hay đồng hồ treo tường đều được; với kế hoạch bớt điện thoại thì hẹn bằng đồng hồ khác, đừng mở máy.
Mức sau khi chờ. Chấm lại khi hết giờ. Ghi thêm mũi tên xuống, ngang hay lên.
Kết quả. Có làm hay không làm. Không làm thì ghi bạn đã làm gì trong lúc chờ. Có làm thì cũng ghi thật, kèm mức lúc đó, không cần lời giải thích nào.
Kế hoạch bốn tuần kéo dài thời gian chờ
Mục tiêu không phải là thắng mọi cơn thèm ngay từ tuần đầu, mà là tập cho mình quen với việc ở cạnh cơn thèm một lúc mà không vội phản ứng.
- Tuần 1 — chỉ chấm: mỗi lần thèm, ghi giờ, chỗ và mức. Chưa cần chờ. Bạn đang học cách nhận ra cơn thèm sớm, trước khi tay đã cầm lấy.
- Tuần 2 — chờ năm phút: mỗi lần thèm, hẹn năm phút rồi chấm lại. Sau năm phút, bạn được tự do quyết định. Nhiều người thấy chỉ riêng việc chờ đã làm một phần các lần thèm tự tan.
- Tuần 3 — chờ mười phút và làm gì đó trong lúc chờ: đi bộ, uống nước, rửa mặt, ra khỏi phòng, nhắn tin cho một người. Ghi việc đã làm vào dòng nhật ký.
- Tuần 4 — chờ mười lăm phút với những cơn từ mức bảy trở lên; cơn nhẹ hơn thì có thể chỉ cần quan sát mà không hẹn giờ. Cuối tuần đọc lại cả bốn tuần.
- Từ tuần 5 — chỉ ghi những cơn mạnh hoặc những cơn đến trong tình huống mới, để nhật ký gọn mà vẫn giữ được cảnh báo.
Nếu tuần nào thấy quá sức, ở lại mức chờ cũ thêm một tuần. Tăng thời gian chờ quá nhanh dễ dẫn tới cảm giác thất bại, trong khi điều bạn đang xây là sự tự tin rằng mình chịu được cơn thèm.
Đọc lại sau bốn tuần: bốn điều cần tìm
Cuối tuần thứ tư, trải các trang ra và tìm những điều sau:
- Mức thèm trung bình lúc bắt đầu có giảm dần qua các tuần không. Ở nhiều người, cơn thèm thưa dần và nhẹ dần khi thói quen cũ không còn được chiều đều đặn.
- Chênh lệch giữa mức đầu và mức sau khi chờ: chênh trung bình bao nhiêu điểm. Con số này là bằng chứng riêng của bạn rằng cơn thèm có hạ.
- Khung giờ hoặc tình huống nào cho ra những cơn mức cao nhất. Đó là nơi kế hoạch chính cần chuẩn bị kỹ nhất.
- Việc nào làm trong lúc chờ giúp mức hạ nhiều nhất. Đưa việc đó vào danh sách phản ứng đầu tiên cho lần sau.
Hãy viết kết quả thành một câu ngắn dán ở bìa sổ, ví dụ "cơn thèm của mình thường từ bảy xuống bốn sau mười phút đi bộ". Lần tới khi đang ở mức tám, đọc câu đó có tác dụng hơn bất kỳ lời khuyên nào.
Ví dụ giả định: hai tuần ghi cơn thèm mở điện thoại
Minh, sinh viên năm ba ở Huế (ví dụ giả định), muốn bớt mở mạng xã hội trong giờ tự học buổi tối. Cậu để điện thoại ở bàn phòng ngoài, ngồi học trong phòng với một cuốn sổ nhỏ và chiếc đồng hồ báo thức cũ. Mỗi lần thấy muốn ra lấy máy, cậu ghi một dòng.
Tuần đầu có ba mươi mốt dòng, trung bình mức bắt đầu là sáu. Hầu hết cơn mạnh rơi vào lúc gặp bài khó, đặc biệt khi làm bài tập môn thống kê. Tuần hai cậu bắt đầu chờ năm phút: hai mươi ba dòng, mức bắt đầu trung bình năm, sau năm phút trung bình còn ba. Có bảy lần cậu vẫn ra lấy máy; năm trong số đó cậu ghi chú "bài chưa hiểu, bế tắc".
Đọc lại, Minh nhận ra cơn thèm mở máy của mình thực chất là muốn thoát khỏi cảm giác bế tắc. Tuần ba cậu thêm một việc trong lúc chờ: viết ra giấy chỗ mình đang kẹt dưới dạng một câu hỏi. Nhiều lần, hết mười phút, cậu đã nghĩ ra hướng làm và quên luôn chuyện điện thoại. Không có cuốn sổ, cậu chỉ biết là mình "hay mất tập trung".
Cơn thèm trong những ngày không bình thường
Có những ngày cơn thèm đến dày và mạnh hơn hẳn. Biết trước và ghi riêng giúp bạn không hoảng khi gặp chúng:
- Ngày thiếu ngủ: nhiều người thấy mức thèm bắt đầu cao hơn một hai điểm so với ngày ngủ đủ. Ghi thêm số giờ ngủ đêm trước vào đầu trang để đối chiếu.
- Ngày bỏ bữa hoặc ăn muộn: đói làm cơn thèm ngọt, thèm thuốc, thèm bia dễ bùng lên. Bữa ăn đúng giờ đôi khi là cách chặn cơn thèm hiệu quả nhất.
- Ngày có tiệc, liên hoan, gặp lại nhóm bạn cũ: viết trước một dòng kế hoạch, ví dụ "nếu mức trên bảy thì ra ngoài mười phút", và chấm mức ngay tại chỗ nếu được.
- Ngày căng thẳng ở chỗ làm hoặc trong nhà: cơn thèm thường đến ngay sau sự việc. Ghi sự việc vào dòng nhật ký để sau này đọc ra mối liên hệ.
- Ngày ốm, ngày nghỉ lễ, ngày đi xa: nhịp sinh hoạt bị đảo, thói quen cũ dễ trồi lên. Không cần giữ đủ mẫu, chỉ cần giờ và mức.
Đọc lại cuối tuần, đánh dấu riêng những ngày như vậy. Nếu mức thèm cao nhất của bạn tập trung vào ngày thiếu ngủ hay ngày bỏ bữa, kế hoạch tuần sau nên bắt đầu từ ngủ và ăn, trước cả khi nghĩ tới cách đối phó với cơn thèm.
Khi những gì bạn cảm thấy không chỉ là cơn thèm
Người đang giảm rượu bia, nhất là người đã uống nhiều và đều đặn lâu năm, cần đặc biệt chú ý: run tay, vã mồ hôi, tim đập nhanh, buồn nôn, bồn chồn dữ dội, mất ngủ nặng, lú lẫn hay nhìn thấy, nghe thấy những điều không có thật là dấu hiệu cần đi khám ngay, không phải lúc để chờ mười phút và ghi sổ. Tốt nhất, những người này nên gặp bác sĩ trước khi bắt đầu giảm.
Với thuốc lá, những tuần đầu có thể kèm cáu gắt, khó tập trung, thèm ăn, khó ngủ. Bác sĩ hoặc dược sĩ có thể tư vấn các nhóm hỗ trợ cai, trong đó có liệu pháp thay thế nicotin, phù hợp với tình trạng của bạn; nhật ký cơn thèm là thông tin hữu ích để mang theo.
Nếu cơn thèm đồ ăn đi kèm cảm giác mất kiểm soát, ăn rất nhiều trong thời gian ngắn rồi thấy tội lỗi, hoặc nếu các cơn thèm thường đến cùng lúc buồn bã, lo âu kéo dài, hãy tìm bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Nhật ký giúp bạn quan sát; nó không thay được người có chuyên môn khi chuyện vượt quá một thói quen.
Câu hỏi thường gặp
Ghi nhật ký lúc đang thèm có làm cơn thèm mạnh hơn không?
Thường là ngược lại. Việc dừng lại để chấm điểm tạo ra một khoảng cách nhỏ giữa cảm giác và hành động. Nếu bạn thấy viết về nó làm mình nghĩ tới nhiều hơn, hãy rút dòng ghi xuống chỉ còn giờ và mức.
Chờ mười phút rồi vẫn muốn thì sao?
Bạn được tự do quyết định, và ghi lại kết quả thật. Ngay cả khi cuối cùng vẫn làm, bạn đã có thêm một lần thực hành chờ và một dòng dữ liệu. Qua nhiều tuần, tỉ lệ những lần không làm sau khi chờ thường tăng lên.
Có nên chấm cả những cơn thèm rất nhẹ không?
Tuần đầu nên ghi hết để biết bức tranh tổng thể. Từ tuần thứ ba trở đi, có thể chỉ ghi các cơn từ mức bốn hoặc năm trở lên để nhật ký gọn hơn.
Một ngày có hàng chục cơn thèm thì ghi thế nào?
Ghi những cơn mạnh nhất, khoảng năm đến bảy cơn, và một con số đếm tổng số cơn trong ngày bằng gạch đếm. Số cơn mỗi ngày giảm dần qua các tuần cũng là một dấu hiệu tiến bộ.
Làm gì trong lúc chờ để cơn thèm dễ qua?
Những việc làm thay đổi trạng thái cơ thể thường giúp: đứng dậy đi lại, uống một cốc nước, rửa mặt, ra khỏi nơi đang ngồi, nói chuyện với ai đó. Ghi việc đã làm vào nhật ký để biết việc nào hợp với bạn.
Ghi nhật ký cơn thèm có thay được thuốc hỗ trợ cai không?
Không. Đây là công cụ tự quan sát, có thể dùng cùng bất kỳ hướng điều trị nào. Việc có nên dùng sản phẩm hỗ trợ cai thuốc lá hay cần hỗ trợ y tế khi bớt rượu là câu hỏi dành cho bác sĩ hoặc dược sĩ.