Nhật ký thay đổi thói quen là cuốn sổ ghi lại, mỗi ngày vài dòng, bạn đã làm gì với thói quen đang muốn đổi, lúc nào, ở đâu và vì sao. Nó khác nhật ký tâm sự ở chỗ không cần văn hay, không cần kể cả ngày; nó khác bảng đánh dấu ở chỗ có thêm bối cảnh, để khi đọc lại bạn hiểu được vì sao hôm đó làm được và hôm kia thì không. Với người mới, cách bắt đầu chắc nhất là đi chậm bốn tuần: tuần đầu chỉ ghi một dòng, mỗi tuần sau thêm một lớp.
Bài này dành cho người đang có một kế hoạch cụ thể — bớt thuốc lá, bớt rượu bia, giảm cân, bớt đồ ngọt, để dành tiền, bớt điện thoại, tập vận động hay ngủ sớm — và muốn có một cuốn sổ đi kèm. Kế hoạch riêng của từng thói quen nằm ở các danh mục khác của trang; ở đây chỉ bàn cái khung ghi chép dùng chung được cho mọi kế hoạch, cách giữ nó sống qua tháng đầu, và cách biến những dòng ghi thành quyết định cho tuần sau.
Vì sao người đang đổi thói quen nên ghi nhật ký
Thói quen phần lớn chạy trên chế độ tự động. Người hút thuốc lâu năm thường không nhớ nổi hôm qua đã châm bao nhiêu điếu; người hay lướt điện thoại đoán mình dùng hai giờ trong khi máy đếm được gấp đôi. Trí nhớ về hành vi lặp lại rất kém, và nó còn thiên lệch: ngày tốt thì quên, ngày tệ thì nhớ dai. Một cuốn sổ ghi ngay trong ngày sửa được cả hai lỗi đó, vì nó ghi lúc sự việc còn nóng chứ không dựa vào hồi tưởng cuối tuần.
Lợi ích thứ hai ít người để ý: chính việc phải dừng lại để ghi đã chen một khoảng trống vào giữa cái thôi thúc và hành động. Khi bạn biết lát nữa sẽ phải viết "ly trà sữa thứ hai, 15 giờ, vì chán", bạn thường chần chừ thêm vài giây trước khi gọi. Các chương trình hỗ trợ thay đổi hành vi dùng tự theo dõi như một công cụ nền chính vì hiệu ứng này, dù nó không đủ mạnh để tự mình giải quyết mọi chuyện.
Lợi ích thứ ba là bằng chứng. Sau vài tuần, cuốn sổ cho bạn thấy thứ mà cảm giác không thấy được: số ngày giữ được đang tăng, những tình huống nguy hiểm đang lặp lại, kế hoạch nào thật sự chạy và kế hoạch nào chỉ đẹp trên giấy. Khi đi gặp bác sĩ hay chuyên gia, mấy trang đó cũng giúp người ta hiểu bạn nhanh hơn nhiều so với một câu kể chung chung.
Lộ trình bốn tuần: mỗi tuần thêm một lớp
Người mới hay bỏ nhật ký vì tuần đầu đã đặt ra một mẫu quá dài. Lộ trình dưới đây cố ý bắt đầu nhỏ, mỗi tuần chỉ thêm đúng một việc, để việc ghi thành nếp trước khi nó trở nên chi tiết.
| Tuần | Ghi gì mỗi ngày | Việc cuối tuần | Dấu hiệu sẵn sàng sang tuần sau |
|---|---|---|---|
| Tuần 1 | Một dòng: hôm nay đã làm gì với thói quen (số điếu, số ly, số phút, số tiền…) | Đếm xem đã ghi được mấy ngày | Ghi được ít nhất năm trên bảy ngày |
| Tuần 2 | Thêm bối cảnh: giờ, nơi, đang ở cùng ai | Khoanh những dòng giống nhau | Đã nhìn ra ít nhất một tình huống lặp lại |
| Tuần 3 | Thêm một chữ về cảm giác trước lúc đó: mệt, chán, vui, căng, đói | Đọc lại hai tuần, trả lời ba câu tự hỏi | Biết khung giờ hoặc tình huống khó nhất của mình |
| Tuần 4 | Thêm một ô: hôm nay đã dùng cách thay thế nào, có hiệu quả không | Sửa kế hoạch tuần tới dựa trên những gì sổ cho thấy | Có ít nhất một thay đổi kế hoạch xuất phát từ nhật ký |
Nếu tuần nào chưa đạt dấu hiệu sẵn sàng, cứ ở lại tuần đó thêm bảy ngày. Không có giải thưởng nào cho người đi nhanh; nhật ký chỉ có ích khi nó còn được ghi vào tháng thứ hai, thứ ba.
Mẫu một trang ngày cho người mới bắt đầu
Ô ngày và thứ. Ghi cả thứ trong tuần, vì rất nhiều quy luật đi theo thứ: tối thứ sáu, sáng thứ hai, chiều chủ nhật. Chỉ ghi ngày tháng thì lúc đọc lại bạn phải lật lịch.
Ô con số chính. Mỗi kế hoạch chọn một con số duy nhất: số điếu, số lon, số ly có đường, số tiền chi ngoài dự kiến, số phút dùng mạng xã hội, số phút đi bộ, giờ lên giường. Một con số đủ; ba con số thì người mới sẽ bỏ.
Ô bối cảnh, từ tuần thứ hai. Ba chữ ngắn cho giờ, chỗ và người đi cùng, ví dụ "21h, quán, khách". Viết tắt theo kiểu của mình cũng được, miễn là đọc lại hiểu.
Ô cảm giác, từ tuần thứ ba. Một chữ thôi. Danh sách gợi ý nên dán ở bìa sổ để khỏi nghĩ: mệt, chán, vui, buồn, căng, giận, đói, cô đơn, phấn khởi.
Ô cách thay thế, từ tuần thứ tư. Ghi việc bạn đã làm thay cho thói quen cũ khi cơn thôi thúc đến, cộng một dấu cộng nếu nó giúp, dấu trừ nếu không. Sau vài tuần cột này chính là danh sách vũ khí đã được thử của riêng bạn.
Một dòng tự do cuối trang. Không bắt buộc. Có người viết một câu khen mình, có người ghi điều làm họ ngạc nhiên. Dòng này thường là thứ đọc lại thấy quý nhất.
Giữ cuốn sổ sống qua tháng đầu
Thời điểm dễ bỏ nhất không phải ngày đầu, mà là khoảng ngày thứ mười đến hai mươi, khi cảm giác mới mẻ đã hết mà lợi ích chưa thấy rõ. Cách đỡ hiệu quả nhất là gắn việc ghi vào một mốc có sẵn trong ngày: đánh răng buổi tối, lúc cắm sạc điện thoại, lúc tắt đèn bàn làm việc. Đặt cuốn sổ và cây bút ngay tại chỗ đó, mở sẵn trang hôm nay.
Nếu bỏ lỡ một ngày, ghi bù vào sáng hôm sau bằng những gì còn nhớ và đánh dấu nhỏ là ghi bù. Nếu đã lỡ ba bốn ngày, đừng cố dựng lại; kẻ một đường ngang, viết ngày hôm nay và ghi tiếp. Một cuốn sổ có khoảng trống vẫn có giá trị; một cuốn sổ bị vứt vì có khoảng trống thì không.
Về chuyện giấy hay điện thoại: chọn thứ bạn luôn mang theo và mở ra được trong mười giây. Sổ tay nhỏ bỏ túi hợp với người cần ghi ngay tại chỗ; ghi chú trên điện thoại hợp với người lúc nào cũng cầm máy. Với kế hoạch bớt điện thoại thì nên dùng giấy, để việc ghi không trở thành một lý do mở máy. Dù chọn gì, giữ riêng tư cuốn sổ: bạn chỉ viết thật khi biết không ai đọc trộm.
Đọc lại cuối mỗi tuần trong mười lăm phút
Ghi mà không đọc thì nhật ký chỉ là việc vặt. Mỗi tối chủ nhật, hoặc tối nào bạn rảnh nhất trong tuần, dành mười lăm phút theo trình tự sau:
- Đếm số ngày đã ghi và con số chính của từng ngày, viết tổng tuần ở đầu trang mới.
- So với tuần trước: tăng, giảm hay giữ nguyên. Chỉ ghi nhận, chưa đánh giá.
- Khoanh những dòng có con số cao nhất hoặc những ngày trượt, nhìn xem chúng có chung giờ, chung chỗ, chung người hay chung cảm giác không.
- Khoanh những ngày tốt nhất và hỏi điều gì đã khác hôm đó.
- Trả lời ba câu: tuần này điều gì giúp mình, điều gì cản mình, tuần sau thử thay đổi một việc gì.
- Viết đúng một việc sẽ thử ở đầu trang tuần mới, để mỗi tối ghi nhật ký đều nhìn thấy nó.
Giới hạn một việc mỗi tuần là có chủ ý. Khi sửa năm thứ một lúc, bạn không biết cái nào có tác dụng. Khi sửa một thứ, bốn tuần sau cuốn sổ sẽ trả lời được nó có đáng giữ hay không.
Những lỗi người mới hay mắc khi ghi nhật ký thói quen
Phần lớn các cuốn nhật ký bị bỏ dở vì một trong mấy lỗi dưới đây, chứ không phải vì người ghi thiếu ý chí:
- Mẫu quá dài ngay từ ngày đầu, mỗi tối mất mười phút nên chỉ trụ được một tuần.
- Chỉ ghi ngày tốt, ngày tệ thì lờ đi cho đỡ ngại. Kết quả là cuốn sổ đẹp nhưng nói dối, và mất đúng phần dữ liệu quý nhất.
- Dùng cuốn sổ để mắng mình: viết những câu như "lại thất bại", "đúng là không ra gì". Đọc lại những trang đó chỉ làm bạn muốn đóng sổ.
- Ghi cảm xúc chung chung cả ngày thay vì cảm giác ngay trước lúc làm thói quen, nên không tìm ra điểm kích hoạt.
- Ghi đều mà không bao giờ đọc lại, sau một tháng có ba mươi dòng nhưng không có quyết định nào.
- Đổi mẫu liên tục mỗi khi thấy một mẫu đẹp hơn trên mạng, khiến các tuần không so được với nhau.
Nếu thấy mình dính hai ba lỗi cùng lúc, quay về tuần một: một dòng, một con số, mỗi ngày. Nhật ký thay đổi thói quen là công cụ để làm việc chứ không phải bài tập để làm đẹp.
Khi nào nhật ký cho thấy bạn cần người giúp
Cuốn sổ đôi khi cho thấy điều bạn không muốn thừa nhận: con số không giảm sau nhiều tuần dù đã thử nhiều cách, hoặc thói quen đang lấn sang công việc, tiền bạc, các mối quan hệ. Đó không phải lúc tự trách, mà là lúc nên nhờ người có chuyên môn. Bác sĩ, dược sĩ hay chuyên gia tâm lý sẽ đọc mấy tuần nhật ký của bạn và đưa ra hướng đi mà một cuốn sổ không đưa được.
Một số trường hợp cần gặp bác sĩ trước cả khi bắt đầu kế hoạch: người uống rượu nhiều và lâu năm, vì dừng đột ngột có thể gây hội chứng cai nguy hiểm; người đang mang thai hoặc có bệnh mạn tính muốn đổi chế độ ăn, vận động; người muốn dùng các sản phẩm hỗ trợ cai thuốc lá. Nếu nhật ký ăn uống làm bạn ám ảnh, sợ ăn, ăn rồi tìm cách bù trừ, hoặc nếu những trang ghi cảm xúc toàn là buồn bã kéo dài, mất ngủ, không thiết làm gì, hãy dừng việc tự theo dõi và tìm chuyên gia sớm.
Khi đi khám, bạn có thể mang theo bản tóm tắt vài tuần gần nhất trên một tờ giấy: con số chính theo tuần, những tình huống khó, những cách đã thử. Đó là cách dùng nhật ký có giá trị nhất, vì nó biến trải nghiệm của bạn thành thông tin người khác hiểu được.
Câu hỏi thường gặp
Nhật ký thay đổi thói quen khác bảng đánh dấu thói quen ở chỗ nào?
Bảng đánh dấu chỉ ghi có làm hay không, rất nhanh và dễ nhìn tổng thể. Nhật ký thay đổi thói quen ghi thêm bối cảnh như giờ, chỗ, người đi cùng và cảm giác, nên đọc lại tìm được nguyên nhân. Nhiều người dùng cả hai: bảng để nhìn chuỗi, sổ để hiểu vì sao.
Mỗi ngày ghi nhật ký thói quen mất bao lâu là vừa?
Với người mới, một đến hai phút mỗi tối là đủ. Nếu mẫu khiến bạn mất hơn năm phút mỗi ngày, gần như chắc chắn bạn sẽ bỏ trong tháng đầu. Hãy rút mẫu cho tới khi việc ghi nhẹ đến mức không cần cố gắng.
Có nên ghi nhật ký cho hai thói quen cùng lúc không?
Người mới nên bắt đầu với một thói quen trong bốn tuần đầu. Khi việc ghi đã thành nếp, bạn có thể thêm thói quen thứ hai bằng một cột riêng trên cùng trang ngày, miễn là tổng thời gian ghi vẫn dưới vài phút.
Nếu ngày nào cũng trượt thì có nên tiếp tục ghi không?
Nên. Những ngày trượt là dữ liệu quý nhất vì chúng chỉ ra tình huống khó. Ghi thật, không mắng mình, rồi cuối tuần đọc lại để sửa kế hoạch. Nếu trượt kéo dài nhiều tuần dù đã thử nhiều cách, đó là tín hiệu nên tìm người có chuyên môn giúp.
Giữ nhật ký thói quen trong bao lâu thì dừng được?
Thường giữ ít nhất tới khi thói quen mới ổn định vài tháng. Sau đó có thể giãn ra, chỉ ghi vào những tuần có thay đổi lớn như đổi việc, chuyển nhà, mùa lễ Tết, vì đó là lúc thói quen cũ dễ quay lại nhất.
Có nên cho người nhà đọc nhật ký thay đổi thói quen của mình không?
Tuỳ bạn. Nhật ký chỉ có ích khi bạn viết thật, nên mặc định nó là của riêng mình. Nếu muốn người nhà hỗ trợ, bạn có thể chia sẻ bản tóm tắt cuối tuần thay vì đưa cả cuốn sổ.