Khi cơn thèm thuốc, thèm rượu hay thôi thúc mua sắm kéo đến, một cuộc gọi năm phút với đúng người thường đủ để bạn qua được khoảnh khắc khó nhất. Vấn đề là đúng lúc đó, đầu óc rất khó nghĩ ra nên gọi cho ai, và càng khó mở lời. Cách giải quyết là chuẩn bị trước: chọn ba người, nói với họ từ trước, soạn sẵn tin nhắn để chỉ cần bấm gửi, và tập dùng danh sách này khi chưa có gì gấp.
Bài này hướng dẫn từng bước trong hai tuần: chọn ai, nói gì với họ, soạn tin nhắn thế nào, tập ra sao, và phải làm gì khi không ai nghe máy. Danh sách này dùng được cho nhiều thói quen khác nhau, từ bỏ thuốc, bớt rượu đến tiết kiệm tiền. Phần cuối nói về những lúc bạn cần nhiều hơn sự giúp đỡ của bạn bè.
Vì sao phải có danh sách trước khi cần đến
Phần lớn lần trượt không đến sau một quá trình suy nghĩ dài mà đến trong vài phút: một tin nhắn rủ đi nhậu, một ngày làm việc tệ, một lúc ngồi một mình tối muộn. Trong vài phút đó, phần đầu óc giỏi lập kế hoạch thường im lặng nhất, còn phần muốn được dễ chịu ngay thì nói to nhất. Đó là lý do lời khuyên “khi thèm thì gọi cho ai đó” hay thất bại: lúc cần thì không biết gọi ai, và ngại làm phiền.
Một danh sách chuẩn bị sẵn biến việc tìm người giúp từ một quyết định khó thành một thao tác đơn giản. Bạn không cần nghĩ, chỉ cần mở danh sách và bấm. Người ở đầu dây bên kia cũng đã biết vai trò của mình, nên cuộc gọi không còn ngượng ngùng.
Danh sách này cũng có tác dụng ngay cả khi không dùng đến: biết rằng mình có người để gọi giúp bạn bớt cảm giác phải chống chọi một mình. Nhiều người kể rằng chỉ cần mở danh sách ra nhìn, cơn thèm đã dịu đi một chút, vì họ được nhắc rằng mình đang trong một kế hoạch có người cùng đi.
Chọn ba người: tiêu chí đáng giữ
Người nghe được mà không giảng đạo lý. Lúc sắp trượt, điều bạn cần là được nói ra và được kéo sang chuyện khác, không phải nghe một bài giảng về sức khoẻ. Hãy nghĩ xem ai trong đời bạn hay nghe nhiều hơn nói.
Ba người có giờ rảnh khác nhau. Một người thường thức khuya, một người dậy sớm, một người làm giờ hành chính. Cơn thèm không chọn giờ, danh sách cũng không nên chỉ có người rảnh buổi tối.
Ít nhất một người không dính đến thói quen đó. Người bạn nhậu thân nhất có thể rất thương bạn, nhưng khi bạn gọi lúc thèm rượu, câu trả lời dễ là “ra đây làm một ly”. Chọn người mà thói quen đó không phải điểm chung của hai bên.
Nếu được, một người từng trải qua việc tương tự. Người đã bỏ thuốc, đã bớt rượu hay đã tự lấp lại quỹ tiết kiệm hiểu cảm giác của bạn mà không cần giải thích nhiều.
Người bạn không phải giấu. Nếu bạn sợ người này sẽ kể lại cho cả họ hàng hay đồng nghiệp, họ không nên nằm trong danh sách. Sự riêng tư là điều kiện để bạn dám gọi thật.
Nói với từng người trước khi cần
Một người chưa được báo trước sẽ khó giúp đúng cách khi bất ngờ nhận cuộc gọi lúc mười giờ đêm. Mỗi người trong danh sách nên được nói chuyện trực tiếp, theo trình tự sau:
- Nói rõ bạn đang làm gì: “Mình đang bỏ thuốc được ba tuần” hoặc “Mình đang giữ mỗi tuần chỉ uống một buổi”.
- Nói rõ bạn muốn nhờ gì: “Khi nào mình thèm quá, mình nhắn cho bạn một câu, bạn gọi lại hoặc nhắn trả lời vài câu thôi là được.”
- Nói rõ bạn không cần gì: không cần khuyên, không cần mắng, không cần kể với ai khác. Nhiều người không biết rằng chỉ cần trò chuyện bình thường là đã đủ giúp.
- Cho họ quyền từ chối: “Nếu bạn bận hay thấy không tiện thì cứ nói, mình không giận.” Người đồng ý trong thoải mái sẽ giúp tốt hơn người đồng ý vì ngại.
- Hẹn một lần thử: trong tuần này, bạn sẽ nhắn thử một lần khi chưa có gì gấp, để hai bên quen.
Nếu ai đó từ chối, đừng coi là bị bỏ rơi. Họ có thể đang có việc riêng. Tìm người khác cho chỗ trống đó, và vẫn giữ quan hệ với người kia như bình thường.
Soạn sẵn tin nhắn để chỉ cần bấm gửi
Lúc đang thèm, việc gõ một tin nhắn dài, giải thích đầu đuôi là rào cản lớn. Hãy soạn trước vài mẫu ngắn, lưu trong phần ghi chú hoặc tin nhắn nháp:
- Mẫu cơ bản: “Đang khó chịu chút, nói chuyện năm phút được không?”
- Mẫu khi không nói được: “Đang thèm, chưa gọi được, nhắn mình vài câu chuyện gì cũng được nhé.”
- Mẫu có mã ngắn: hai bên thống nhất một từ, ví dụ “cứu” hoặc một biểu tượng, nghĩa là “mình đang ở lúc khó, gọi lại khi có thể”.
- Mẫu sau khi đã qua: “Qua rồi, cảm ơn bạn nhé.” Câu này quan trọng để người kia biết họ đã giúp được, và không lo thêm.
- Mẫu báo trượt: “Mình lỡ rồi, mai mình kể. Đang ổn.” Báo trượt cho người trong danh sách giúp bạn không giấu và không trượt dài.
Ghim cuộc trò chuyện với ba người này lên đầu ứng dụng nhắn tin để không phải tìm. Những gì càng nhanh, càng ít bước, càng có khả năng được dùng đúng lúc.
Hai tuần tập dùng danh sách
Danh sách chỉ hữu ích nếu bạn đã quen dùng nó. Hai tuần dưới đây giúp bạn tập dần, từ lúc dễ đến lúc khó hơn:
| Thời gian | Việc làm | Ghi vào nhật ký |
|---|---|---|
| Ngày 1–3 | Chọn ba người, nói chuyện với từng người, soạn tin nhắn mẫu | Tên ba người, giờ họ thường rảnh |
| Ngày 4–7 | Nhắn thử mẫu cơ bản cho mỗi người một lần khi chưa có gì gấp | Ai trả lời nhanh, cảm giác khi nhắn |
| Ngày 8–10 | Dùng danh sách khi có thôi thúc nhẹ, chưa đến mức khó | Thôi thúc lúc mấy giờ, gọi ai, sau đó thế nào |
| Ngày 11–14 | Dùng khi có cơn thèm thật hoặc tình huống dễ trượt | Đã qua hay chưa, điều gì giúp nhất |
Cuối tuần thứ hai, tự hỏi: mình đã dùng danh sách mấy lần, lần nào giúp nhiều nhất, có người nào khó liên lạc cần thay không, và có tình huống nào mình định gọi nhưng lại không gọi. Câu trả lời cho câu cuối thường cho biết rào cản thật sự của bạn là gì: ngại, sợ làm phiền, hay đã quyết định trượt trước khi nghĩ đến việc gọi.
Khi không ai nghe máy: kế hoạch mười lăm phút
Sẽ có lúc cả ba người đều bận hoặc đã ngủ. Chuẩn bị sẵn một chuỗi việc kéo dài khoảng mười lăm phút, vì phần lớn cơn thèm dịu đi trong khoảng thời gian đó:
- Uống một cốc nước lạnh thật chậm, đứng dậy rời khỏi chỗ đang ngồi.
- Đi bộ một vòng quanh nhà, quanh ngõ hoặc lên xuống cầu thang.
- Viết vào nhật ký ba dòng: đang thèm gì, vì sao, mức độ từ 1 đến 10.
- Tắm nước ấm hoặc rửa mặt, đánh răng nếu đang thèm thuốc sau bữa ăn.
- Đọc lại lý do bạn bắt đầu kế hoạch, đã viết ở trang đầu nhật ký.
- Sau mười lăm phút, chấm lại mức thèm. Nếu vẫn cao, lặp lại một vòng hoặc nhắn tiếp cho người trong danh sách.
Nếu bạn đã tham gia một nhóm hỗ trợ có kênh trò chuyện chung, đó cũng là một lựa chọn khi ba người kia không nghe máy.
Giữ danh sách sống qua nhiều tháng
Danh sách lập xong rồi để đó vài tháng thường mất tác dụng: số điện thoại đổi, một người chuyển công tác, một người bận con nhỏ không còn nghe máy buổi tối. Mỗi tháng một lần, dành vài phút xem lại: ba người này còn phù hợp không, giờ rảnh của họ có thay đổi không, và bạn đã gọi ai nhiều nhất. Người được gọi nhiều quá có thể đang gánh phần lớn, nên tìm thêm người chia bớt.
Đừng chỉ liên lạc với họ lúc khó. Một tin nhắn hỏi thăm bình thường, một bữa cà phê, một lời cảm ơn cụ thể sau khi họ giúp bạn qua một tối khó khăn giữ cho quan hệ hai chiều, để bạn không cảm thấy mình chỉ đi xin. Khi bạn đã đi qua được giai đoạn khó, hãy nói với họ điều đó: biết mình góp phần vào việc bạn bỏ được thuốc hay giữ được mức uống là niềm vui thật với người giúp.
Trong nhật ký, giữ một trang riêng ghi mỗi lần dùng danh sách: ngày, giờ, gọi ai, kết quả. Sau ba tháng, trang này cho bạn thấy những khung giờ khó nhất và những người giúp được nhiều nhất, thông tin rất có ích khi bạn cần điều chỉnh kế hoạch hay khi đi gặp chuyên gia.
Khi bạn cần nhiều hơn sự giúp đỡ của bạn bè
Danh sách ba người rất hữu ích, nhưng nó không thay được hỗ trợ chuyên môn. Nếu bạn gọi cho danh sách rất thường xuyên mà cơn thèm vẫn không giảm qua nhiều tuần, nếu bạn trượt lặp lại dù đã có người giúp, hoặc nếu thói quen đang ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khoẻ, hãy gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý. Với bỏ thuốc, phòng tư vấn cai thuốc ở bệnh viện là nơi nên tìm đến; với rượu, đặc biệt là người uống nhiều lâu năm, cần bác sĩ theo dõi khi giảm hay dừng.
Có một ranh giới quan trọng hơn mọi kế hoạch: nếu bạn có ý nghĩ làm hại bản thân, hoặc người trong danh sách nghe bạn nói những điều như vậy, đừng chỉ dựa vào một cuộc trò chuyện. Hãy đến ngay cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115, và nhờ người thân ở bên cạnh.
Hãy nói trước với người trong danh sách về ranh giới này, để họ biết khi nào việc lắng nghe là đủ và khi nào cần giúp bạn tìm đến chuyên môn. Đó không phải gánh nặng thêm cho họ, mà là cách để họ yên tâm hơn khi nhận cuộc gọi của bạn.
Câu hỏi thường gặp
Ngại làm phiền người khác thì có nên lập danh sách không?
Nên. Chính vì ngại nên càng cần nói trước để người kia đồng ý một cách thoải mái. Khi họ đã nhận lời, cuộc gọi lúc khó không còn là làm phiền mà là điều hai bên đã thống nhất, và nhiều người thấy vui khi giúp được.
Chỉ có một người tin cậy thì có được không?
Một người vẫn tốt hơn không có ai. Nhưng hãy cố tìm thêm, vì một người không thể lúc nào cũng nghe máy. Người thứ hai, thứ ba có thể là đồng nghiệp, người quen từng bỏ thuốc, hoặc thành viên một nhóm hỗ trợ.
Người trong danh sách nên nói gì khi nhận cuộc gọi?
Thường chỉ cần hỏi bạn đang thế nào, lắng nghe và kéo câu chuyện sang việc khác trong vài phút. Không cần khuyên giải dài hay nhắc lại hậu quả. Nếu bạn nói đến ý nghĩ làm hại bản thân, họ nên giúp bạn tìm đến cơ sở y tế ngay.
Có nên đưa người cùng hút thuốc hay cùng nhậu vào danh sách?
Nên có ít nhất một người không dính đến thói quen đó. Người cùng hút hay cùng nhậu có thể thương bạn, nhưng lúc bạn đang thèm, họ dễ vô tình rủ bạn trượt cùng. Nếu muốn đưa họ vào, hãy nói thật rõ vai trò.
Danh sách này có cần thay đổi theo thời gian không?
Có. Sau vài tuần, hãy xem ai trả lời được, ai khó liên lạc, ai giúp bạn qua cơn thèm tốt nhất. Thay người khi cần, và nói lời cảm ơn với những người đã giúp, kể cả khi họ rời danh sách.
Nhóm hỗ trợ trực tuyến có thay được danh sách này không?
Nhóm hỗ trợ có thể là một phần của danh sách, nhất là vào giờ khuya. Nhưng nên có cả người quen biết bạn ngoài đời, vì họ hiểu hoàn cảnh của bạn hơn và có thể đến bên cạnh khi cần.