Ăn ngọt khi căng thẳng là cách cơ thể tìm sự dễ chịu nhanh nhất có sẵn, và muốn bớt thì bạn cần có những cách xoa dịu khác cũng nhanh, cũng dễ, đặt ngay trong tầm tay. Cấm mình ăn mà không cho mình gì khác chỉ làm căng thẳng nặng thêm. Kế hoạch bốn tuần dưới đây giúp bạn nhận ra cảm xúc trước khi tay tìm đến đồ ngọt, tạo một khoảng dừng ngắn, và xây dần danh sách việc xoa dịu của riêng mình.
Bài viết cho người thấy mình ăn bánh kẹo, uống trà sữa nhiều hơn hẳn vào những ngày áp lực: hạn chót công việc, cãi nhau trong nhà, lo chuyện tiền bạc, mùa thi. Đây không phải bài về sức khoẻ tâm thần và không thay cho người có chuyên môn; phần cuối nói rõ khi nào bạn nên tìm đến họ.
Vì sao căng thẳng kéo tay về phía đồ ngọt
Khi căng thẳng, nhiều người thèm đồ ngọt và đồ béo hơn bình thường. Ăn một thứ ngọt mang lại cảm giác dễ chịu gần như ngay lập tức, và não ghi nhớ rất nhanh mối liên hệ "khó chịu thì ăn ngọt là đỡ". Lặp lại vài chục lần, mối liên hệ đó thành phản xạ: chưa kịp gọi tên cảm xúc thì bạn đã đứng trước tủ lạnh.
Vấn đề không nằm ở một lần ăn để thấy dễ chịu hơn; ai cũng có lúc cần thế. Vấn đề là khi đồ ngọt thành cách gần như duy nhất bạn dùng để đối phó với mọi cảm xúc khó, từ lo âu, buồn, cô đơn đến chán. Cảm giác dễ chịu qua nhanh, còn nguyên nhân vẫn ở đó, và nhiều người còn thêm cảm giác tự trách sau khi ăn, thứ lại làm căng thẳng tăng lên.
Kế hoạch này không nhằm loại bỏ đồ ngọt khỏi những ngày khó. Nó nhằm cho bạn thêm lựa chọn. Khi trong tay có năm sáu cách xoa dịu khác, đồ ngọt trở về là một trong số đó, không phải lối thoát duy nhất.
Tuần 1: nhật ký cảm xúc trước khi ăn
Tuần đầu bạn chưa cần ăn ít đi. Mỗi lần muốn ăn ngọt ngoài bữa, trước khi ăn, ghi một dòng ngắn. Nếu đã ăn rồi mới nhớ, vẫn ghi lại. Các ô gồm:
- Giờ và nơi: ở bàn làm việc, trên giường, trong bếp lúc nửa đêm.
- Chuyện vừa xảy ra: một tin nhắn từ sếp, cuộc gọi với người nhà, nhìn thấy số dư tài khoản, nghĩ đến bài thi.
- Gọi tên cảm xúc: chọn một từ cụ thể như lo, bực, buồn, cô đơn, chán, kiệt sức. Tránh từ chung chung như "không ổn".
- Mức cảm xúc từ một đến năm.
- Có đói không: bụng có cồn cào, hay chỉ muốn có gì đó.
- Sau khi ăn mười lăm phút thấy thế nào: đỡ hơn, như cũ, tệ hơn.
Ví dụ giả định: chị Mai, kế toán ở Thái Nguyên, ghi trong tuần đầu chín lần muốn ăn ngọt ngoài bữa. Sáu lần đi kèm chữ "lo", gần như đều rơi vào những ngày cuối tháng chốt sổ. Ô cuối cùng, sau khi ăn mười lăm phút, chị ghi "như cũ" bảy lần. Nhìn lại, chị thấy đồ ngọt không giải quyết được nỗi lo cuối tháng, chỉ lấp chỗ trống trong vài phút.
Chỉ riêng việc gọi tên cảm xúc đã có tác dụng với nhiều người, vì nó tạo ra một khoảng cách nhỏ giữa cảm xúc và hành động. Tối chủ nhật, đếm xem từ nào xuất hiện nhiều nhất.
Tuần 2: khoảng dừng mười phút
Đặt luật dừng mười phút. Khi muốn ăn ngọt vì căng thẳng, bạn không cấm mình, chỉ hoãn mười phút. Đặt hẹn giờ trên điện thoại. Trong mười phút đó, làm một việc khác bất kỳ. Hết mười phút, nếu vẫn muốn ăn thì ăn, ngồi xuống ăn chậm và ghi lại. Nhiều lần, sau mười phút cơn muốn đã nhẹ đi, hoặc bạn nhận ra mình cần thứ khác.
Thở chậm trong hai phút đầu. Thở ra dài hơn hít vào, ví dụ hít vào đếm bốn, thở ra đếm sáu, lặp lại khoảng mười lần. Cách thở này giúp nhiều người dịu xuống phần nào. Nó không giải quyết nguyên nhân, nhưng cho bạn một chút bình tĩnh để chọn việc tiếp theo.
Rời chỗ đang ngồi. Đứng dậy, đi ra ban công, xuống sân, rót một cốc nước. Thay đổi chỗ đứng giúp ngắt chuỗi phản xạ, nhất là khi đồ ngọt đang nằm ngay cạnh bạn.
Ghi lại kết quả. Trong nhật ký, thêm ô "đã dừng mười phút chưa" và "sau mười phút còn muốn ăn không". Cuối tuần, đếm tỉ lệ những lần sau mười phút bạn không còn muốn ăn nữa. Con số này thường làm nhiều người ngạc nhiên.
Tuần 3: xây danh sách việc xoa dịu của riêng bạn
Tuần ba, dựa trên những cảm xúc xuất hiện nhiều nhất trong nhật ký, chuẩn bị sẵn những việc xoa dịu tương ứng. Mỗi cảm xúc cần thứ khác nhau; một danh sách chung chung kiểu "đi tập thể dục" sẽ không dùng được lúc mười một giờ đêm đang lo lắng. Bảng gợi ý dưới đây để bạn sửa theo mình.
| Cảm xúc | Việc xoa dịu nhanh, dưới mười phút | Việc cho nguyên nhân, làm sau |
|---|---|---|
| Lo lắng | Thở chậm, viết ra ba điều đang lo lên giấy | Chia việc đang lo thành bước nhỏ nhất làm được ngày mai |
| Bực bội | Đi bộ nhanh một vòng, rửa mặt nước mát | Nói chuyện thẳng với người liên quan khi đã bình tĩnh |
| Buồn | Nghe một bài nhạc quen, ôm người thân hoặc thú cưng | Kể với một người tin cậy |
| Cô đơn | Nhắn tin hoặc gọi cho một người bạn | Lên lịch gặp gỡ trong tuần |
| Kiệt sức | Nằm nghỉ mười phút, tắm nước ấm | Xem lại lịch, bớt một việc không cần thiết, ngủ sớm hơn |
| Chán | Đổi sang một việc tay chân như tưới cây, gấp quần áo | Thêm một hoạt động mình thích vào tuần |
Viết danh sách của bạn lên một mảnh giấy dán ở nơi bạn hay cất đồ ngọt, hoặc lưu thành ghi chú ghim đầu trên điện thoại. Khi cảm xúc đang lên cao, bạn sẽ không nghĩ ra được gì; danh sách có sẵn làm thay phần nghĩ đó.
Tuần 4: nhìn vào nguồn của căng thẳng và giữ nhịp
Đến tuần bốn, nhật ký của bạn đã cho thấy những tình huống căng thẳng lặp lại: cuối tháng, một mối quan hệ cụ thể, một loại công việc, giấc ngủ thiếu. Khoảng dừng và danh sách xoa dịu giúp bạn qua từng lần, nhưng nếu nguồn căng thẳng vẫn y nguyên, cơn muốn ăn sẽ quay lại mãi. Tuần này, chọn một nguồn căng thẳng và làm một việc nhỏ với nó: xin lùi một hạn chót, nói chuyện với người nhà về việc chia việc, đặt giờ đi ngủ cố định.
Không phải nguồn căng thẳng nào cũng nằm trong tay bạn. Một người thân ốm, một khoản nợ, một công việc không thể bỏ ngay. Với những nguồn đó, mục tiêu là chăm sóc bản thân tốt hơn trong lúc chịu đựng: ăn đủ bữa, ngủ đủ nhất có thể, có ít nhất một người để nói chuyện.
Cuối tuần bốn, đọc lại cả bốn tuần nhật ký. So số lần ăn ngọt vì căng thẳng ở tuần một và tuần bốn, xem cách xoa dịu nào bạn dùng nhiều nhất và có tác dụng nhất. Giữ danh sách đó và tiếp tục ghi nhật ký cảm xúc vào những tuần bạn biết trước là sẽ áp lực.
Câu tự hỏi cuối tuần: đọc nhật ký cảm xúc thế nào cho có ích
Nhật ký cảm xúc chỉ có ích khi được đọc lại. Mỗi tối chủ nhật, dành mười phút ngồi một mình, đọc bảy ngày vừa qua và trả lời những câu dưới đây. Viết câu trả lời ngay dưới trang nhật ký của tuần đó.
- Cảm xúc nào xuất hiện nhiều nhất tuần này, và nó thường đến sau chuyện gì? Gạch chân những chuyện lặp lại từ hai lần trở lên.
- Những lần mình không ăn ngọt dù đang căng thẳng, mình đã làm gì thay? Những lần đó là bằng chứng bạn đã có cách khác, dù chưa nhiều.
- Ô "sau mười lăm phút thấy thế nào" nói gì? Nếu phần lớn là "như cũ" hay "tệ hơn", đồ ngọt đang không làm được điều bạn mong ở nó.
- Tuần sau có chuyện gì biết trước là sẽ căng như hạn nộp, buổi gặp khó, ngày cuối tháng? Chuẩn bị sẵn việc xoa dịu nào cho những ngày đó.
- Mình đã đối xử với bản thân thế nào sau những lần ăn? Nếu toàn những lời tự trách, thử viết lại một câu như cách bạn sẽ nói với một người bạn thân đang gặp đúng chuyện ấy.
Câu hỏi cuối cùng nghe có vẻ không liên quan đến đồ ngọt, nhưng thực ra rất liên quan. Vòng lặp căng thẳng, ăn ngọt, tự trách, căng thẳng hơn thường bị phá ở khâu tự trách dễ hơn ở khâu ăn. Khi bạn bớt dằn vặt sau mỗi lần ăn, áp lực giảm, và lần muốn ăn tiếp theo cũng yếu đi.
Nếu đọc nhật ký mà thấy nặng lòng hơn, bạn có thể đọc cùng một người tin cậy, hoặc mang theo khi gặp chuyên gia. Nhật ký là tài liệu của bạn, không phải bản kiểm điểm.
Ngày ăn nhiều vì quá căng và khi nào cần tìm chuyên gia
Sẽ có những ngày căng thẳng quá lớn và bạn ăn hết cả hộp bánh. Đừng thêm một lớp tự trách lên trên ngày đã khó. Ghi lại, uống nước, đi ngủ, và ngày mai ăn uống bình thường, không nhịn bữa để bù. Ngày khó không xoá đi những gì bạn học được trong mấy tuần qua.
Hãy tìm đến chuyên gia tâm lý, bác sĩ hoặc cơ sở tư vấn sức khoẻ tâm thần nếu bạn thấy: những đợt ăn rất nhiều trong thời gian ngắn, kèm cảm giác không dừng được, xảy ra thường xuyên; bạn ăn lén, giấu đồ ăn, rồi thấy xấu hổ và ghê sợ bản thân; bạn tìm cách bù lại bằng nhịn ăn kéo dài hoặc cố nôn ra; căng thẳng, buồn bã, mất ngủ kéo dài nhiều tuần và ảnh hưởng đến công việc, quan hệ. Những dấu hiệu này cần người có chuyên môn đánh giá và giúp đỡ, không phải do bạn thiếu ý chí.
Nếu có lúc bạn có ý nghĩ làm hại bản thân, hãy nói ngay với một người thân tin cậy và đến cơ sở y tế gần nhất. Học sinh, sinh viên có thể tìm đến phòng tư vấn tâm lý của trường; người đi làm có thể hỏi công ty về chương trình hỗ trợ nhân viên nếu có.
Câu hỏi thường gặp
Ăn ngọt khi căng thẳng có phải là thiếu ý chí không?
Không. Tìm đến đồ ngọt khi căng thẳng là phản ứng rất phổ biến vì nó mang lại cảm giác dễ chịu nhanh. Mục tiêu là có thêm những cách xoa dịu khác, chứ không phải tự trách mình mỗi lần ăn.
Khoảng dừng mười phút có tác dụng thật không?
Nhiều người thấy sau mười phút làm việc khác, cơn muốn ăn nhẹ đi hoặc họ nhận ra mình cần thứ khác. Không phải lần nào cũng vậy, và nếu sau mười phút vẫn muốn ăn, bạn cứ ăn chậm và ghi lại. Nhật ký sẽ cho thấy cách này hợp với bạn đến đâu.
Làm sao phân biệt đói thật và thèm vì cảm xúc?
Đói thật thường đến từ từ, đi kèm cảm giác ở bụng và ăn món gì cũng được. Thèm vì cảm xúc thường đến đột ngột, muốn đúng một món ngọt cụ thể và hay xuất hiện ngay sau một chuyện khó chịu. Ô "có đói không" trong nhật ký giúp bạn tập nhận ra.
Có nên vứt hết đồ ngọt trong nhà khi đang căng thẳng không?
Không cần vứt, nhưng nên cất đồ ngọt ở chỗ khó lấy và không mua dự trữ trong những tuần biết trước là áp lực. Quan trọng hơn là có sẵn danh sách việc xoa dịu khác ngay trong tầm tay.
Khi nào ăn uống theo cảm xúc cần gặp chuyên gia?
Khi những đợt ăn rất nhiều kèm cảm giác mất kiểm soát lặp lại thường xuyên, khi bạn ăn lén rồi tự trách nặng nề, nhịn ăn hoặc cố nôn để bù, hoặc khi căng thẳng, buồn bã kéo dài nhiều tuần. Lúc đó hãy tìm chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ.
Viết nhật ký cảm xúc có tốn thời gian không?
Mỗi dòng chỉ cần chưa đến một phút. Bạn có thể ghi trên điện thoại hoặc một cuốn sổ nhỏ. Điều quan trọng là ghi trước khi ăn, vì chính khoảnh khắc gọi tên cảm xúc tạo ra khoảng cách giữa cảm xúc và hành động.