Người bỏ thuốc không chỉ thiếu nicotin, mà còn thiếu một loạt động tác đã làm hàng nghìn lần: rút điếu thuốc, xoay giữa các ngón tay, đưa lên môi, hít một hơi dài, thở khói ra. Nếu không có gì thay vào chỗ những động tác đó, tay và miệng sẽ tự đi tìm điếu thuốc, nhất là ở những lúc rảnh.
Cách xử lý là chuẩn bị sẵn những việc thay thế cho từng phần của nghi thức hút thuốc, thử chúng trong vài tuần, giữ lại thứ hợp với mình và bỏ thứ gượng ép. Bài này đưa danh sách theo ba nhóm tay, miệng, hơi thở, cùng lịch thử ba tuần và mẫu ghi chép ngắn.
Việc thay thế không chữa được lệ thuộc nicotin, nhưng làm cho những phút khó dễ đi qua hơn. Với người hút nhiều, nó nên đi cùng tư vấn của bác sĩ hoặc dược sĩ, nói ở mục cuối bài.
Nghi thức hút thuốc gồm những phần nào
Nếu chậm lại quan sát một lần hút, bạn sẽ thấy nó là cả một chuỗi: tay sờ túi tìm bao thuốc, rút một điếu, gõ nhẹ đầu lọc, bật lửa, che gió, hít hơi đầu, giữ điếu thuốc giữa hai ngón, gạt tàn, nhìn ra xa, thở khói chậm, rồi dụi tàn. Mỗi bước có một chút thoả mãn riêng, và nhiều người nhớ những bước này còn hơn nhớ vị khói.
Khi bỏ thuốc, nicotin có thể được thay bởi sản phẩm hỗ trợ nếu bác sĩ hay dược sĩ hướng dẫn, nhưng chuỗi động tác thì không ai thay giúp bạn. Đó là lý do nhiều người dùng miếng dán vẫn thấy tay bứt rứt, hoặc đứng ở chỗ quen vẫn muốn “cầm cái gì đó”.
Chia nghi thức thành ba phần giúp chọn việc thay thế đúng chỗ: phần tay (cầm, xoay, gõ), phần miệng (ngậm, mút, cảm giác ở môi), và phần hơi thở (hít sâu, thở ra chậm, khoảng lặng nhìn ra xa). Mỗi người thiếu nhất ở một phần khác nhau. Có người thiếu nhất cảm giác cầm điếu, có người thiếu nhất hơi thở dài, và việc thay thế nên nhắm vào đúng phần bạn thiếu.
Cho đôi tay: những thứ cầm, xoay, bóp được
Phần tay thường là phần lộ rõ nhất: ngồi họp gõ bút liên tục, đứng chờ xe thì cứ sờ túi áo. Những thứ dưới đây nhỏ, rẻ, mang theo được.
- Bút bấm hoặc bút bi để xoay giữa các ngón, gần giống động tác cầm điếu.
- Chuỗi hạt gỗ hoặc vòng tay hạt để lần từng hạt khi chờ đợi.
- Quả bóng bóp nhỏ bằng cao su để trong túi hoặc ngăn bàn.
- Đồng xu, chìa khoá, một viên đá cuội nhẵn để mân mê.
- Cây tăm hoặc que gỗ nhỏ, vừa cho tay vừa cho miệng.
- Việc tay chân thật sự: nhặt lá khô, lau bàn, tưới cây, gấp quần áo, rửa chén, nhắn tin cho người thân.
- Ở nhà: làm một món đồ thủ công đơn giản, xếp lại tủ sách, chăm cây cảnh, sửa vặt.
Chọn hai ba thứ và để đúng nơi bạn hay hút: một quả bóng bóp trong cốp xe, một cây bút bấm ở túi áo khoác, một chuỗi hạt trên bàn làm việc. Đồ thay thế chỉ có ích khi nó ở ngay đó lúc tay đi tìm điếu thuốc.
Với người làm việc tay chân như thợ xây, thợ cơ khí, tài xế, đồ cầm tay nên chắc, không vướng, không rơi khi cúi người; một chùm chìa khoá có móc hoặc quả bóng nhỏ trong túi quần thường hợp hơn chuỗi hạt. Người làm văn phòng thì có thể để ngay cạnh bàn phím một vật nhỏ yên lặng, không gây ồn cho người ngồi cạnh.
Cho miệng: thứ để nhai, ngậm, nhấp
Phần miệng hay bị thay bằng ăn vặt, dễ dẫn đến tăng cân nếu chọn đồ nhiều đường, nhiều dầu. Ưu tiên những thứ ít năng lượng, nhai lâu được.
- Kẹo cao su không đường.
- Rau củ cắt que để sẵn trong hộp: cà rốt, dưa leo, củ đậu, cần tây.
- Trái cây giòn cắt miếng: ổi, táo, mận.
- Nước lọc trong chai có ống hút, nhấp từng ngụm nhỏ; một số người thấy hút qua ống gần giống cảm giác hít một hơi.
- Trà thảo mộc không đường hoặc nước ấm có lát chanh, gừng.
- Hạt rang không muối như hạt bí, hướng dương, ăn có chừng mực vì nhiều năng lượng.
- Đánh răng hoặc súc miệng sau bữa ăn để có cảm giác sạch, kết thúc bữa.
Kẹo cứng có đường, bim bim, bánh ngọt có thể giúp vài lần nhưng nếu thành thói quen thì bạn chỉ đổi một thói quen này lấy một thói quen khác. Đặt sẵn đồ ít đường ở chỗ dễ lấy, còn đồ ngọt thì cất đi.
Cho hơi thở và khoảng lặng: phần hay bị quên nhất
Thở chậm có chủ đích. Hít vào chậm bằng mũi, thở ra dài bằng miệng như thổi một luồng khói. Nhiều người nhận ra thứ họ nhớ nhất ở điếu thuốc là hơi thở dài ấy, và thở chậm vài lần lấp được phần này khá tốt.
Ra ngoài nhìn ra xa. Điếu thuốc thường là cớ để đứng ở ban công, cửa sổ, sân sau nhìn ra xa vài phút. Giữ lại khoảng lặng đó, chỉ bỏ điếu thuốc. Mang theo một ly nước và đứng đúng chỗ cũ nếu chỗ đó không có người hút.
Đi bộ ngắn. Năm đến mười phút đi bộ có nhịp thở sâu tự nhiên, cũng giúp giải toả bứt rứt. Đi lên xuống cầu thang vài tầng là phiên bản dùng được trong toà nhà.
Một bài nhạc, một cuộc gọi. Mỗi điếu thuốc dài khoảng vài phút. Một bài hát hay một cuộc gọi ngắn cho người thân cũng dài chừng đó, và tạo một điểm kết thúc rõ ràng.
Lịch ba tuần thử việc thay thế
Việc thay thế nào hợp với bạn thì phải thử mới biết. Lịch dưới đây giúp thử có hệ thống thay vì đổi lung tung mỗi ngày.
| Tuần | Việc | Mục tiêu |
|---|---|---|
| Tuần 1 | Chọn mỗi nhóm hai thứ (tay, miệng, hơi thở), để sẵn ở nơi hay hút; mỗi khi thèm dùng một thứ và ghi lại | Biết thứ nào có tác dụng ngay, thứ nào không |
| Tuần 2 | Bỏ những thứ không dùng tới, thay bằng thứ mới trong danh sách; gắn mỗi điểm kích hoạt với một việc cố định | Mỗi lúc khó có một việc thay thế quen |
| Tuần 3 | Giữ lại hai ba việc hiệu quả nhất; giảm dần đồ ăn vặt nếu đã ăn nhiều | Thay thế thành thói quen mới, không phụ thuộc đồ ăn |
Đến cuối tuần ba, lý tưởng là bạn có một “bộ” nhỏ cho từng lúc: buổi sáng uống nước ấm và tưới cây, giờ giải lao đi cầu thang, khi chờ xe thì lần chuỗi hạt. Không cần nhiều; hai ba việc dùng thật là đủ.
Mẫu ghi chép thử nghiệm và câu tự hỏi
Ghi lại mỗi lần dùng việc thay thế để biết cái nào thật sự giúp, thay vì dựa vào cảm giác chung chung cuối ngày.
- Mỗi lần: giờ — đang ở đâu — đã dùng gì — cơn thèm sau đó còn mấy trên 5.
- Ví dụ giả định: “15 giờ, văn phòng — bóp bóng cao su và uống nước — từ 4 xuống 2.”
- Tự hỏi cuối tuần: Việc nào làm cơn thèm giảm nhiều nhất?
- Tự hỏi cuối tuần: Mình có đang ăn vặt nhiều hơn mức muốn không?
- Tự hỏi cuối tuần: Có lúc nào mình không có sẵn đồ thay thế, và tuần tới để thêm ở đâu?
- Tự hỏi cuối tuần: Mình thiếu nhất phần tay, phần miệng hay phần hơi thở?
Câu cuối cùng thường giúp nhiều nhất. Ví dụ giả định: một người làm kế toán ở Hải Phòng phát hiện mình ít thèm vị khói mà chỉ nhớ những phút đứng ngoài ban công nhìn ra đường. Khi giữ lại năm phút đứng ban công với ly trà, cơn thèm buổi chiều giảm hẳn.
Những thứ trông như thay thế nhưng nên tránh
Thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng. Chúng giữ nguyên động tác cầm, hít, thở khói và vẫn có thể chứa nicotin. Đổi sang đó là đổi sản phẩm, không phải bỏ thói quen, và với người đang muốn bỏ hẳn thì nó giữ cửa mở cho việc quay lại.
Ống tẩu, điếu cày để ngậm “cho đỡ nhớ”. Cầm một vật gắn liền với hút thuốc thường làm cơn thèm mạnh hơn chứ không yếu đi, vì nó gợi đúng tín hiệu cũ. Đồ thay thế nên là thứ không liên quan gì đến thuốc.
Kẹo ngọt, nước ngọt liên tục. Đường cho cảm giác dễ chịu nhanh, nên rất dễ thành thói quen mới thay chỗ điếu thuốc. Dùng vài lần trong tuần đầu không sao, nhưng đừng để nó thành phản xạ mỗi khi thèm.
Cà phê đậm thêm ly. Nhiều người tăng cà phê để đỡ uể oải khi bỏ thuốc, rồi thấy bồn chồn, khó ngủ hơn, và cà phê lại kéo theo điếu thuốc. Giữ lượng cà phê như cũ hoặc giảm bớt.
Một ly rượu cho đỡ bứt rứt. Rượu bia làm giảm khả năng kiềm chế và là một trong những điểm kích hoạt hút lại phổ biến. Trong những tuần đầu, nếu được, tránh dùng rượu bia để xoa dịu.
Khi việc thay thế không đủ, và lúc nên hỏi chuyên môn
Việc thay thế giúp với phần thói quen, nhưng với người lệ thuộc nicotin cao, cơn thèm thể chất có thể mạnh tới mức không bóp bóng hay nhai kẹo nào đủ. Nếu bạn thấy suốt ngày bứt rứt, không tập trung được, mất ngủ nặng nhiều đêm, hãy hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ về các nhóm hỗ trợ như sản phẩm thay thế nicotin hoặc thuốc kê đơn. Kẹo cao su có nicotin khác với kẹo cao su thường và có cách dùng riêng, nên đừng tự dùng theo kiểu nhai liên tục như kẹo thường.
Nếu ăn vặt tăng nhiều và cân nặng tăng nhanh, hoặc bạn thấy mình ăn mất kiểm soát, hãy nói với bác sĩ. Người có đái tháo đường cần chú ý đồ ăn thay thế và hỏi bác sĩ điều trị. Người có vấn đề răng hàm mặt nên tránh nhai cứng liên tục.
Và nếu bạn thấy tâm trạng tụt xuống kéo dài, lo âu nặng, đừng chỉ tìm thêm việc để tay bận. Gặp bác sĩ hoặc chuyên gia sức khoẻ tinh thần là bước đúng, không phải dấu hiệu bỏ cuộc.
Câu hỏi thường gặp
Nhai kẹo cao su thường có giúp bỏ thuốc không?
Kẹo cao su không đường giúp miệng bận và có cảm giác thơm, nhiều người thấy hữu ích ở những lúc thèm. Nó không cung cấp nicotin nên không thay được phần lệ thuộc thể chất. Kẹo cao su có nicotin là sản phẩm khác, cần hỏi dược sĩ hoặc bác sĩ.
Ăn vặt thay điếu thuốc có làm tăng cân không?
Nếu chọn đồ nhiều đường, nhiều dầu và ăn liên tục, cân nặng dễ tăng. Chọn rau củ cắt que, trái cây giòn, nước lọc, và giữ đúng bữa chính giúp hạn chế. Tăng một chút trong vài tháng đầu là chuyện nhiều người gặp.
Có nên dùng thuốc lá điện tử để thay thói quen tay miệng không?
Chuyển sang thuốc lá điện tử không phải là bỏ thuốc và vẫn duy trì thói quen hít, cầm thiết bị. Ở Việt Nam, kinh doanh thuốc lá điện tử cũng đã bị cấm theo quy định mới. Việc thay thế trong bài này là những thứ không chứa nicotin.
Mất bao lâu thì tay hết tìm điếu thuốc?
Mỗi người một khác. Nhiều người thấy động tác sờ túi tìm thuốc thưa dần sau vài tuần, nhưng vẫn có thể bất chợt quay lại ở chỗ quen hoặc khi uống rượu bia. Giữ một hai đồ thay thế bên mình thêm vài tháng là cách an toàn.
Thở chậm khác gì thở bình thường?
Thở chậm là hít vào chậm, thở ra dài hơn hít vào, làm có chủ đích vài lần liên tiếp. Nhiều người thấy nó giống nhịp hút một hơi thuốc và giúp dịu lại. Nếu thấy chóng mặt, dừng lại và thở bình thường.