Ly cà phê buổi sáng và bữa cơm là hai lúc nhiều người Việt thấy khó bỏ điếu thuốc nhất, không hẳn vì cơ thể thiếu nicotin mà vì não đã học rằng hai việc này luôn đi đôi. Cách làm hiệu quả là tách từng cặp một: đổi bối cảnh uống cà phê, đổi việc làm ngay sau bữa ăn, và tập trước khi bạn dừng hẳn.
Kế hoạch dưới đây chia ba tuần. Bạn có thể dùng nó trong giai đoạn chuẩn bị trước ngày dừng, hoặc ngay sau ngày dừng nếu hai lúc này là chỗ bạn đang chật vật nhất. Mỗi tuần có việc cụ thể, mẫu ghi chép và câu tự hỏi riêng.
Bạn không cần bỏ cà phê hay đổi thực đơn. Mục tiêu là đến cuối tuần ba, bạn uống ly cà phê quen, ăn bữa cơm quen mà không thấy thiếu điếu thuốc, hoặc ít nhất thấy cơn thèm ở hai lúc này đủ nhẹ để đi qua.
Vì sao cà phê và bữa ăn gọi điếu thuốc
Thói quen hình thành khi một hành động được lặp lại nhiều lần trong cùng một hoàn cảnh và mang lại cảm giác dễ chịu. Người hút nhiều năm có thể đã châm hàng nghìn điếu ngay khi ly cà phê được đặt xuống bàn hoặc khi vừa buông đũa. Sau chừng ấy lần, chỉ riêng mùi cà phê hay cảm giác no bụng đã đủ để gợi ý muốn hút, kể cả khi lượng nicotin trong máu không quá thấp.
Ngoài phần thói quen, còn có yếu tố khung cảnh. Quán cà phê vỉa hè, chiếc ghế nhựa, nhóm bạn cùng bàn, khoảng nghỉ mười lăm phút sau bữa trưa ở cơ quan đều là những tín hiệu cũ. Bạn càng giữ nguyên khung cảnh, tín hiệu càng mạnh.
Hiểu như vậy có ích ở chỗ: bạn không cần chiến đấu với ly cà phê hay bữa cơm, mà chỉ cần làm cho chuỗi “cà phê rồi thuốc” hoặc “ăn xong rồi thuốc” bị đứt ở một mắt xích. Đổi giờ, đổi chỗ, đổi thứ tự, hoặc chèn một việc khác vào giữa đều làm chuỗi yếu đi. Mỗi lần đứt mà không có chuyện gì xảy ra, não lại học thêm một chút rằng hai việc này không nhất thiết đi cùng nhau.
Trước tuần một: ghi lại hai điểm kích hoạt trong ba ngày
Trước khi đổi gì, hãy ghi ba ngày liền mỗi lần hút gắn với cà phê hoặc bữa ăn. Mỗi lần một dòng, ghi vào ghi chú điện thoại hoặc mặt sau tờ hoá đơn cũng được.
- Giờ và loại đồ uống hoặc bữa ăn: cà phê sữa đá lúc bảy giờ, cơm trưa ở căng tin, cơm tối ở nhà.
- Ngồi đâu, với ai: một mình ở hiên nhà, với đồng nghiệp ở quán đầu ngõ, với bố vợ sau mâm cơm.
- Điếu thuốc tới sau bao lâu: ngay khi ngồi xuống, giữa ly, hay khi ly đã cạn.
- Mức thèm từ 1 đến 5, và nếu hôm đó không hút thì cảm giác thế nào.
- Có rượu bia đi kèm không. Nếu có, đánh dấu riêng vì đây là điểm kích hoạt khác, mạnh hơn.
Sau ba ngày, nhiều người phát hiện họ châm thuốc với cà phê ngay cả khi không thật sự thèm, chỉ vì tay đã quen. Ngược lại, điếu sau bữa tối có khi lại là điếu “ngon nhất” và khó bỏ nhất. Biết điếu nào mạnh, điếu nào yếu giúp bạn xếp thứ tự: tách điếu yếu trước để lấy đà.
Lịch ba tuần tách từng cặp thói quen
Mỗi tuần tập trung vào một việc chính. Nếu bạn đã qua ngày dừng, áp dụng như cách đối phó với điểm kích hoạt; nếu chưa, đây là bài tập chuẩn bị.
| Tuần | Cà phê | Sau bữa ăn | Mục tiêu tuần |
|---|---|---|---|
| Tuần 1 | Đổi chỗ uống: từ hiên nhà vào bàn bếp, từ quán quen sang quán khác hoặc mang về văn phòng | Ăn xong đứng dậy ngay, dọn bát hoặc rửa tay, không ngồi lại bàn | Phá khung cảnh cũ |
| Tuần 2 | Đổi loại hoặc giờ uống: thử trà, nước ấm, hoặc uống cà phê sau khi đã ăn sáng thay vì lúc bụng đói | Chèn một việc mười phút: đánh răng, đi bộ quanh khu nhà, gọi điện cho người thân | Chèn mắt xích mới vào giữa |
| Tuần 3 | Quay về quán cũ hoặc ly quen, nhưng mang theo đồ nhai và để tay bận | Ngồi lại bàn ăn như thường, uống một ly trà ấm, trò chuyện | Tập đối diện tín hiệu cũ mà không hút |
Tuần ba quan trọng vì bạn không thể tránh quán quen hay mâm cơm gia đình mãi. Mục tiêu cuối cùng là ngồi đúng chỗ cũ, uống đúng ly cũ mà không cần điếu thuốc. Nếu tuần ba quá khó, lùi lại tuần hai thêm vài ngày rồi thử tiếp.
Những việc thay thế hợp với từng lúc
Buổi sáng một mình. Đánh răng xong uống một cốc nước, ăn sáng trước khi pha cà phê. Thay việc ngồi hiên nhìn ra đường bằng việc tưới cây, cho thú cưng ăn, nghe tin tức trong bếp. Nhiều người thấy đổi thứ tự thôi đã giảm nửa cơn thèm buổi sáng.
Cà phê với bạn bè, đồng nghiệp. Chọn bàn trong nhà hoặc khu không hút thuốc nếu quán có. Báo trước một câu: “Mình đang bỏ, mọi người cứ tự nhiên nhưng đừng mời mình nhé.” Cầm ly bằng tay hay cầm thuốc, tay kia để chiếc bút hoặc chùm chìa khoá.
Sau bữa trưa ở chỗ làm. Đây thường là lúc cả nhóm ra ngoài hút. Thử rủ một người không hút đi bộ một vòng, hoặc đi lấy nước, đi mua trái cây. Nếu bạn vẫn muốn đứng cùng nhóm, đứng ở đầu gió và giữ một ly nước trên tay.
Sau bữa tối ở nhà. Đứng dậy rửa bát, lau bàn, hoặc đưa con đi dạo. Súc miệng bằng nước muối loãng hoặc đánh răng sớm cũng giúp tạo cảm giác bữa ăn đã kết thúc mà không cần điếu thuốc.
Bữa có rượu bia. Đây là tình huống khó nhất, vì rượu bia làm giảm khả năng tự kiềm chế. Trong ba tuần này, nếu được, tránh bữa có rượu hoặc chỉ uống nước ngọt, trà. Trang có bài riêng về cách giữ khi đi nhậu với nhóm bạn đều hút.
Mẫu ghi chép và câu tự hỏi cuối mỗi tuần
Mỗi tối ghi hai ô, một cho cà phê, một cho bữa ăn. Không cần đếm cả ngày, chỉ đếm hai điểm kích hoạt này để thấy tiến bộ ở đúng chỗ bạn đang tập.
- Ô cà phê: uống ở đâu — có hút không — nếu không, đã làm gì thay — mức thèm từ 1 đến 5.
- Ô bữa ăn: bữa nào — có hút không — việc ngay sau bữa là gì — mức thèm.
- Ví dụ giả định: “Cà phê ở văn phòng — không — nhai kẹo, đọc email — 3. Bữa tối — không — rửa bát, đi bộ — 4.”
- Tự hỏi cuối tuần: Lúc nào trong hai lúc này dễ hơn mình nghĩ, lúc nào khó hơn?
- Tự hỏi cuối tuần: Việc thay thế nào mình làm được mà không thấy gượng?
- Tự hỏi cuối tuần: Có người nào, chỗ nào làm mình suýt hút? Tuần tới tránh hay chuẩn bị gì?
- Tự hỏi cuối tuần: Mình có sẵn sàng sang mục tiêu của tuần sau chưa?
Sau ba tuần, nếu cột mức thèm ở hai ô đã xuống còn 1 hoặc 2 phần lớn các ngày, bạn đã tách được hai thói quen. Nếu vẫn ở 4 hoặc 5, đó là dấu hiệu nên xem lại mức lệ thuộc nicotin, có thể cần hỗ trợ chuyên môn.
Ba tuần của một người bán hàng ở chợ: ví dụ giả định
Chị Thu bán rau ở một chợ phường tại Thái Nguyên, dậy từ bốn giờ sáng. Điếu đầu tiên của chị luôn đi cùng ly cà phê đen ở quán đầu chợ lúc năm giờ, nơi mấy chủ sạp khác cũng ngồi. Điếu thứ hai là sau bữa trưa ăn vội tại sạp, khi chợ vắng. Ghi chép ba ngày cho thấy chị hút khoảng mười điếu một ngày, trong đó bốn điếu gắn với hai lúc này.
Tuần một, chị nhờ con gái pha sẵn cà phê vào bình giữ nhiệt mang theo, uống ngay tại sạp khi đang xếp rau thay vì ra quán. Tay bận, quầy đông, chị thấy bỏ điếu buổi sáng dễ hơn tưởng tượng. Sau bữa trưa, chị đứng dậy rửa bát và quét quanh sạp. Tuần hai, chị đổi cà phê đen sang trà nóng vào hai ngày trong tuần, và chèn một cuộc gọi cho mẹ ở quê sau bữa trưa. Tuần ba khó nhất: chị quay lại quán đầu chợ một buổi vì bạn hàng rủ, mang theo gói kẹo gừng, ngồi được hai mươi phút mà không hút, dù mức thèm ghi là 4.
Câu chuyện giả định này cho thấy hai điều. Một là việc thay thế phải khớp với nhịp làm việc thật của người đó, không phải một danh sách chung. Hai là tuần ba, khi đối diện lại tín hiệu cũ, mức thèm có thể vẫn cao; điều đáng ghi nhận là đã ngồi được mà không hút.
Khi nào cần hỗ trợ từ bác sĩ, dược sĩ
Nếu sau vài tuần đổi bối cảnh mà buổi sáng nào bạn cũng thèm dữ dội, khó làm bất cứ việc gì trước khi có điếu thuốc, phần lệ thuộc nicotin có lẽ đang nặng hơn phần thói quen. Đây là lúc nên hỏi bác sĩ hoặc dược sĩ. Họ có thể đánh giá mức lệ thuộc và gợi ý các nhóm hỗ trợ như sản phẩm thay thế nicotin dạng miếng dán, kẹo cao su, viên ngậm, hoặc thuốc kê đơn khi cần; loại nào, dùng ra sao là việc của người có chuyên môn, bài này không nêu tên hay liều.
Người có bệnh tim mạch, tăng huyết áp, rối loạn nhịp tim nên hỏi bác sĩ về cả cà phê lẫn kế hoạch bỏ thuốc, vì cả caffeine và nicotin đều ảnh hưởng tới tim. Người bị trào ngược dạ dày thường được khuyên hạn chế cà phê lúc đói, điều cũng có lợi cho việc tách thói quen buổi sáng.
Nếu bạn uống rượu bia nhiều và thấy điếu thuốc sau bữa ăn gắn chặt với ly rượu, việc bớt rượu cũng cần một kế hoạch riêng; với người uống nhiều, lâu năm, không nên tự dừng rượu đột ngột mà cần gặp bác sĩ trước.
Câu hỏi thường gặp
Có cần bỏ cà phê luôn khi bỏ thuốc lá không?
Không bắt buộc. Nhiều người vẫn uống cà phê mà không hút. Tuy vậy, trong vài tuần đầu nên đổi chỗ, đổi giờ hoặc giảm lượng, vì cà phê thường gắn chặt với điếu thuốc và một số người thấy caffeine làm họ bồn chồn hơn sau khi bỏ thuốc.
Vì sao điếu thuốc sau bữa ăn thấy ngon hơn những điếu khác?
Nhiều người cảm nhận như vậy, phần lớn vì điếu sau ăn gắn với cảm giác thư giãn, no bụng và thời gian nghỉ. Cảm giác “ngon” đến từ chuỗi thói quen đã lặp lại lâu năm. Khi chuỗi bị đứt nhiều lần, cảm giác ấy cũng yếu đi.
Nếu cả nhà ai cũng hút sau bữa cơm thì làm sao?
Bạn có thể nhờ mọi người hút ở ngoài sân hoặc ban công thay vì ngay bàn ăn trong vài tuần đầu, còn bạn thì đứng dậy dọn dẹp hoặc đi dạo. Nói rõ đây là việc tạm thời trong lúc bạn tập, người nhà thường dễ đồng ý hơn.
Ba tuần có đủ để tách hai thói quen này không?
Với nhiều người, ba tuần đủ để cơn thèm ở hai lúc này giảm rõ rệt. Nhưng thói quen gắn bó lâu năm có thể trở lại vào những ngày mệt hoặc gặp nhóm bạn cũ. Tiếp tục ghi chép thưa hơn trong vài tuần nữa giúp bạn phát hiện sớm.
Uống trà thay cà phê có giúp không?
Với một số người, đổi đồ uống làm tín hiệu cũ yếu đi vì vị và mùi khác hẳn. Trà vẫn có caffeine nên người nhạy cảm cũng nên uống vừa phải. Quan trọng là đổi cả khung cảnh, không chỉ đổi thứ trong ly.