Tiền Tết hay vỡ không phải vì Tết quá tốn, mà vì phần lớn khoản chi dồn vào hai tuần cuối năm, đúng lúc ai cũng mệt và vội. Vé xe, quà biếu, tiền lì xì, sắm sửa, tiền mừng cưới mùa cuối năm cùng đến một lúc. Nhiều người trông vào thưởng Tết, mà thưởng thì chưa chắc đến đúng hạn hay đúng mức. Kết quả quen thuộc là ra Giêng ví rỗng, phải chờ kỳ lương kế tiếp trong thấp thỏm.
Kế hoạch dưới đây chia mười tuần trước Tết thành những việc nhỏ, mỗi tuần một việc chính: liệt kê, tách tiền, mua sớm, bàn trước chuyện lì xì, giữ lại phần cho tháng Giêng. Nếu bạn đọc bài khi còn ít hơn mười tuần, gộp hai tuần đầu làm một và đi tiếp. Mọi con số trong bài là ví dụ giả định để minh hoạ cách chia, không phải mức chi nên có.
Vì sao bắt đầu từ mười tuần trước Tết
Mười tuần là khoảng thời gian đủ dài để tách tiền thành nhiều phần nhỏ mà không làm mỗi tháng quá căng, và đủ ngắn để bạn còn nhớ mình đang để dành cho việc gì. Bắt đầu sớm hơn, nhiều người quên mất mục tiêu giữa chừng. Bắt đầu muộn hơn, mỗi tuần phải tách một khoản lớn, và khoản lớn thì dễ bị bỏ.
Mười tuần cũng cho bạn thời gian làm những việc không tốn thêm tiền nhưng giảm chi rất nhiều: đặt vé xe sớm thay vì mua vội, mua đồ khô từ lúc chưa vào mùa cao điểm, bàn với người trong nhà về mức lì xì và quà biếu trước khi cảm xúc ngày Tết quyết thay mình.
Lý do cuối cùng là để có chỗ cho tuần trượt. Trong mười tuần, gần như chắc sẽ có một tuần có đám cưới, có người ốm hay xe hỏng. Nếu kế hoạch chỉ có bốn tuần, một tuần trượt là mất một phần tư. Với mười tuần, bạn có thể bù dần mà không phải bỏ cả kế hoạch.
Một nguyên tắc chạy suốt kế hoạch: không tính thưởng Tết vào phần bắt buộc. Nếu có thưởng, nó là phần cộng thêm để dành cho tháng Giêng hoặc mục tiêu khác. Lập kế hoạch dựa trên khoản chưa chắc là cách nhanh nhất để thiếu tiền đúng lúc cần.
Tuần 1: liệt kê các khoản Tết năm ngoái
Việc đầu tiên không phải tách tiền mà là biết Tết của nhà mình gồm những khoản gì. Dùng trí nhớ, lịch sử chuyển khoản và hỏi người trong nhà.
- Lấy một trang sổ, chia sáu nhóm: đi lại (vé xe, xăng, gửi xe), quà biếu (ông bà, cha mẹ hai bên, thầy cô, người giúp đỡ), lì xì, sắm sửa (đồ ăn Tết, bánh mứt, quần áo), nhà cửa (dọn dẹp, sửa chữa nhỏ, cây hoa), và việc riêng (đám cưới cuối năm, gặp mặt bạn bè).
- Dưới mỗi nhóm, ghi từng khoản năm ngoái nhớ được và ước số tiền. Không cần chính xác; sai một chút vẫn tốt hơn không có.
- Hỏi vợ chồng hoặc người cùng lo Tết: có khoản nào người kia trả mà mình không biết không. Rất nhiều nhà thiếu tiền Tết vì mỗi người tưởng người kia đã tính phần đó.
- Đánh dấu những khoản năm nay chắc chắn khác: con lớn thêm một tuổi, có thêm cháu để lì xì, năm nay về quê nội hay quê ngoại.
- Cộng tổng, rồi cộng thêm khoảng một phần mười cho khoản phát sinh. Ví dụ giả định: tổng khoảng 6 triệu, cộng phần dự phòng thành khoảng 6,6 triệu.
- Chia tổng này cho số tuần còn lại để biết mỗi tuần cần tách bao nhiêu. Với 6,6 triệu và mười tuần, mỗi tuần khoảng 660 nghìn.
Nếu con số mỗi tuần quá sức, đừng cố ép. Quay lại danh sách và chọn khoản nào có thể giảm hoặc bỏ năm nay. Một cái Tết vừa sức mà không nợ thường vui hơn một cái Tết đủ đầy rồi cả tháng Giêng lo lắng.
Mười tuần nhìn trong một bảng
Bảng dưới gợi ý việc chính cho từng tuần. Bạn thay số tiền bằng số của nhà mình; cột cuối là câu hỏi để tự kiểm vào tối Chủ nhật.
| Tuần | Việc chính | Câu tự kiểm |
|---|---|---|
| 1 | Liệt kê khoản Tết năm ngoái, ra tổng và số tách mỗi tuần | Đã có con số mỗi tuần cần tách chưa? |
| 2–4 | Tách đều mỗi tuần vào một chỗ riêng; tìm một khoản bớt để bù | Ba tuần qua tách đủ chưa, thiếu tuần nào? |
| 5 | Đặt vé xe hoặc tính chi phí đi lại | Vé đã có hay đã có phương án? |
| 6 | Mua sớm đồ khô, đồ dùng lâu hỏng | Đã mua theo danh sách, không mua thêm? |
| 7 | Chốt danh sách quà biếu theo tên người | Mỗi người một mức, tổng có nằm trong quỹ? |
| 8 | Bàn với người trong nhà mức lì xì | Cả nhà đã cùng một mức chưa? |
| 9 | Mua đồ tươi theo danh sách, rút tiền mặt lì xì | Tiền mặt đã đổi đủ mệnh giá? |
| 10 | Tách riêng phần cho tháng Giêng | Phần tháng Giêng có nằm ngoài ví Tết? |
Thứ tự các việc trong bảng đi từ khoản có thể làm sớm đến khoản chỉ làm sát Tết được. Đổi thứ tự cũng được, miễn là những khoản mua sớm rẻ hơn thì không để đến tuần cuối.
Tuần 2–4: tách đều và tìm nguồn bù
Tách vào một ngày cố định. Chọn một ngày trong tuần, ví dụ tối Chủ nhật, chuyển số tiền đã tính vào một chỗ riêng có tên "Tết". Tách theo tuần giúp mỗi lần chỉ là một khoản nhỏ, dễ chịu hơn tách một lần lớn mỗi tháng.
Tìm một khoản bớt tương ứng. Nếu 660 nghìn mỗi tuần là thêm vào gánh hiện tại, bạn cần biết nó đến từ đâu. Ví dụ giả định: bớt hai bữa ăn ngoài, một lần cà phê cuối tuần và hoãn một món đồ định mua. Ghi rõ khoản bớt trong nhật ký.
Không tiêu trước vào quỹ Tết. Chỗ để quỹ Tết nên tách khỏi ví thanh toán hằng ngày. Có người dùng phong bì gửi cha mẹ giữ hộ, có người dùng một tài khoản riêng không gắn ví điện tử. Điều cần là lấy ra phải mất công.
Nếu có thu nhập thêm, cộng vào ngay. Tiền làm thêm cuối tuần, tiền bán đồ cũ khi dọn nhà, chuyển ngay vào quỹ Tết cùng ngày. Khoản đến bất ngờ là khoản dễ tiêu nhất nếu để qua đêm.
Tuần thiếu thì ghi, không dồn. Nếu một tuần chỉ tách được một nửa, ghi lại và chia phần thiếu cho các tuần sau thay vì dồn cả vào tuần kế tiếp. Dồn một lần thường làm tuần sau cũng vỡ.
Tuần 5–8: vé xe, đồ khô, quà biếu và chuyện lì xì
Tuần 5 dành cho đi lại. Vé xe, vé tàu dịp Tết thường mở bán từ sớm và giá có thể thay đổi khi gần ngày. Nếu bạn về quê bằng xe máy hay ô tô riêng, tính tiền xăng, phí đường, ăn uống dọc đường. Ghi vào nhật ký khoản đã chi và trừ khỏi quỹ.
Tuần 6, mua những món để được lâu: gạo nếp, đậu xanh, miến, măng khô, nước mắm, đồ dùng một lần. Mua theo danh sách lập ở tuần 1. Cái bẫy của tuần này là thấy rẻ nên mua nhiều hơn cần; đồ khô mua dư vẫn là tiền nằm im trong tủ đến tận giữa năm.
Tuần 7, chốt danh sách quà biếu theo tên từng người, mỗi người một mức. Quà biếu không cần đắt mới quý; một món tự làm, một món đặc sản quê mình hay một hộp trà ngon chọn kỹ thường được nhớ lâu hơn. Nếu tổng vượt quỹ, cắt bớt số người hoặc hạ mức, đừng nghĩ đến chuyện vay để biếu.
Tuần 8 là tuần nói chuyện. Lì xì là chỗ dễ vượt nhất vì quyết ngay lúc đứng trước mặt người nhận. Hai vợ chồng nên thống nhất từ trước: lì xì cháu nội ngoại bao nhiêu, con của bạn bè bao nhiêu, người lớn tuổi bao nhiêu. Chia sẵn phong bao theo từng mức, ghi chữ cái nhỏ ở góc để khỏi nhầm. Có mức chung, bạn không phải so mình với người khác trong lúc vui.
Tuần 9–10, giữ phần cho tháng Giêng, nhật ký và câu tự hỏi
Tuần 9, mua đồ tươi theo danh sách và đổi tiền mặt lì xì đủ mệnh giá. Tuần 10, việc quan trọng nhất không phải mua thêm mà là tách riêng một phần cho tháng Giêng, đặt ở chỗ khác hẳn quỹ Tết. Ví dụ giả định: nếu kỳ lương đầu năm đến muộn hơn thường lệ, bạn cần đủ tiền ăn, tiền đi lại và hoá đơn cho khoảng hai tuần sau Tết. Nếu có thưởng Tết, đây là chỗ đầu tiên nên đặt nó vào.
Nhật ký cho kế hoạch này là một trang mỗi tuần, ghi ba dòng: đã tách bao nhiêu, đã chi khoản Tết nào, còn lại bao nhiêu trong quỹ. Thêm một dòng ngắn về cảm giác: thấy ổn, hơi căng hay lo. Nếu ba tuần liền ghi "lo", đó là dấu hiệu nên xem lại tổng mục tiêu chứ không phải cố thêm.
Câu tự hỏi mỗi tối Chủ nhật: Tuần này mình tách đủ chưa, nếu chưa thì vì sao? Có khoản Tết nào mình chưa đưa vào danh sách? Khoản nào năm nay mình làm khác năm ngoái và có thấy nhẹ hơn không? Tuần sau việc chính là gì và mình cần chuẩn bị gì trước?
Sau Tết, mở lại sổ và ghi tổng chi thực tế so với kế hoạch, những khoản vượt và lý do. Trang này là món quà cho chính bạn của năm sau: lần tới bạn bắt đầu tuần 1 với con số thật thay vì trí nhớ.
Khi không đủ tiền Tết và cần nhờ người khác
Có những năm thu nhập giảm, việc làm bấp bênh, hay có người ốm, và quỹ Tết không đủ dù đã cố. Khi đó, cách đúng không phải là vay nóng để Tết cho bằng người. Hãy nói thật với người trong nhà và hai bên nội ngoại về hoàn cảnh năm nay, thống nhất một cái Tết gọn hơn: ít quà hơn, lì xì tượng trưng, không sắm sửa mới. Phần lớn ông bà, cha mẹ quý con cháu về nhà hơn là quý phong bì.
Tránh những lời mời vay nhanh qua tin nhắn, ứng dụng không rõ nguồn gốc hay người lạ trên mạng vào dịp cuối năm. Đây là mùa các hình thức vay lãi cao và lừa đảo hoạt động nhiều nhất. Nếu có nợ cũ đến hạn trùng Tết, liên hệ trực tiếp nơi cho vay để hỏi cách giãn, thay vì vay chỗ này trả chỗ kia.
Nếu áp lực tiền Tết làm bạn mất ngủ, cáu gắt kéo dài hay buồn bã không dứt, hãy nói với một người tin cậy hoặc tìm chuyên gia tâm lý. Áp lực cuối năm là chuyện rất nhiều người cùng chịu, và chia sẻ nó là một phần của chuẩn bị Tết, không phải điều đáng xấu hổ.
Câu hỏi thường gặp
Nên bắt đầu để dành tiền Tết từ lúc nào?
Khoảng mười tuần trước Tết là mốc vừa phải: đủ dài để chia thành khoản nhỏ mỗi tuần, đủ ngắn để không quên mục tiêu. Nếu bắt đầu muộn hơn, gộp các việc đầu lại và giảm bớt danh sách khoản Tết cho vừa với số tuần còn lại.
Có nên tính thưởng Tết vào kế hoạch không?
Không nên tính vào phần bắt buộc vì thưởng có thể đến muộn, ít hơn dự kiến hoặc không có. Hãy lập kế hoạch dựa trên khoản tách đều mỗi tuần, còn thưởng Tết nếu có thì đặt vào phần giữ cho tháng Giêng hoặc mục tiêu khác.
Làm sao biết Tết nhà mình tốn bao nhiêu?
Liệt kê các khoản năm ngoái theo sáu nhóm: đi lại, quà biếu, lì xì, sắm sửa, nhà cửa, việc riêng. Dùng trí nhớ, lịch sử chuyển khoản và hỏi người cùng lo Tết. Cộng thêm khoảng một phần mười cho khoản phát sinh.
Lì xì bao nhiêu là hợp lý?
Không có mức chung cho mọi nhà. Điều quan trọng là vợ chồng thống nhất mức từ trước theo từng nhóm người nhận, chia sẵn phong bao và giữ đúng mức đó. Lì xì là lời chúc đầu năm, không phải cuộc so sánh.
Tiền để dành Tết nên cất ở đâu?
Ở một chỗ tách khỏi tiền tiêu hằng ngày và hơi khó lấy: phong bì nhờ người thân giữ, hoặc một tài khoản riêng không gắn ví thanh toán. Bài này không khuyên sản phẩm tài chính cụ thể; điều cần là bạn không vô tình tiêu nó trước Tết.
Ra Giêng hết tiền thì làm sao?
Để tránh, tuần cuối trước Tết hãy tách riêng một phần đủ cho khoảng hai tuần sinh hoạt sau Tết. Nếu vẫn thiếu, cắt các khoản tuỳ ý, nói với người trong nhà và tránh vay nóng. Ghi lại để năm sau tăng phần giữ cho tháng Giêng.